ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

ჰოვსილა, ანუ მოთმინების ფიალა

leave a comment »

howtosisyphus-750xx3261-1840-0-324

დიდი ხანია ლექსიკონებს ვუკირკიტებ, რათა “ჰოვსილას” წარმომავლობა დავადგინო. საინტერესოა, რომ აკა მორჩილაძის წიგნებში ეს სიტყვა მხოლოდ “ოფსილას” ფორმით გვხვდება და ასევე სალმან რუშდის “ეშმაკეული აიების” თარგმნისას მთარგმნელმაც და რედაქტორმაც ორივემ დაიზარა განმარტებითი ლექსიკონის გადაშლა და იქაც “ოფსილა” წერია, თან ორ სხვადასხვა ადგილას. ბარემ ბონუსად ენტონი ბერჯესის “მექანიკური ფორთოხლის” ქართული თარგმანიც ვახსენოთ, სადაც ასევე “ოფსილა” გვხვდება და ეს უკვე, დამეთანხმებით, ტრენდია.

ყველაზე ძველი ჩანაწერი ლექსიკონებში იოსებ გრიშაშვილის “ქალაქურ ლექსიკონში” ვნახე, სადაც “ჰოვსილა” განმარტებულა, როგორც – არაქათი, ძალ – ღონე, ენერგია – და იქვე ავტორი კითხულობს – ამ სიტყვის მეორე ნაწ. – სილა რაიმე დამოკიდებულებაში ხომ არ არის რუს. „სილასთან?“-ო.

ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში რატომღაც “ჰ” დაიკარგა და განმარტებაც ჰგავს გრიშაშვილისეულს: “ძვ. საუბ. ძალა, ღონე, ნიათი. მართალს ამბობენ, რომ სულს სიბერე, დაუძლურება, დაჩლუნგება, ქანცის და ოვსილას გამოცლა ადლზედაც არ ეკარებაო («ივერია»).”

აქვე, სანამ იმას დავწერ თუ რა გავარკვიე, მამაჩემის პოსტიდან ამონარიდსაც მოვიშველიებ, სადაც იგივე წერია:

“ჰოდა, ის გამახსენდა, მამაჩემი და მისი მეგობრები, ძველ თბილისში დაბადებულები და გაზრდილები, ხშირად იყენებდნენ საუბრისას არაბულ სიტყვებს: მაზალო, ჰოვსილა, მარაქა, სამთი…. მე მოგვიანებით გავიგე, რომ ეს არაბული სიტყვებია, მაგრამ მათი მნიშვნელობა კარგად ვიცი ბავშვობიდანვე, რადგან მეც ძველ თბილისში გავატარე და ვატარებ მთელ ჩემს ცხოვრებას… „მარაქა“ და „მაზალო“, ასე თუ ისე, ბევრმა იცის, „(ჰ)ოვსილა“ – ღონე, ძალა – ნაკლებად იციან, აი, „სამთ-ი“ კი პრაქტიკულად არავინ იცის ძველი თბილისის ფარგლებს გარეთ… ეს არის: წესი, ქმედების სახეობა, მეთოდი … ასე ამბობდნენ ხოლმე: „ამ საქმის სამთი თუ არ იცი, ვერ გააკეთებ-ო“

საინტერესოა, რომ სპარსულში, საიდანაც იხელმძღვანელა მამაჩემმა, ეს სიტყვა ასე გამოიყურება:

21457451_10208268571190498_6161386974663196040_o

თუმცა ამ გამოძიებაში ჩემთვის საინტერესო ნაწილი არაბულ ლექსიკონში დაიწყო, როდესაც აღმოჩნდა, რომ არაბულში حوصلة (ჰავსალა) ფრინველის ჩიჩახვიდან დაწყებული, ყველანაირ ბუშტს ნიშნავს, რაშიც რაღაც გროვდება, მათ შორის შარდის ბუშტს, ნაღვლის ბუშტს და ა.შ.

თავსატეხის ბოლო ნაწილი, რომელმაც სრული სურათი დახატა ჩემს პაზლში ედვარდ გრენვილ ბრაუნის 1887 წელს გამოცემული წიგნია, “ერთი წელიწადი სპარსთა შორის“, რომელსაც გუგლის წიგნების საშუალებით მივაკვლიე, სადაც სქოლიოში დატანილია შემდეგი:

21622181_10212613550347651_1264095040_n

ესე იგი როგორც ირკვევა აბსტრაქტულად მოაზროვნე არაბებისგან მეტაფორულად მოაზროვნე სპარსელებმა სიტყვა ისესხეს და მნიშვნელობაც შეუცვალეს. თუ არაბებისთვის დახურული სფეროსებური საწყაო იყო, სპარსულში ამას ამტანობის და მოთმინების მნიშვნელობა დაემატა და როგორ არ გაგახსენდეს ადამიანს ალფრედ ჰიჩკოკის სიტყვები: “ფილმის ხანგრძლივობა შარდის ბუშტის ტევადობის პროპორციული უნდა იყოსო”, როცა არაბულში “ჰავსალას” ერთ-ერთი მნიშვნელობა ნამდვილად არის შარდის ბუშტი, აქვე ბარანოვის ლექსიკონიდან სქრინი:

21586319_10212613410464154_835156565_n

დაბოლოს ამ ყველაფრის გათვალისწინებით “ჰოვსილა” რომ მოთმინების ფიალად გვეთარგმნა თავის დროზე, რა მოხდებოდა ვითომ?!

Advertisements

წითელ ნემსიყლაპიაზე ნადირობა

with 2 comments

მე-18 საუკუნის იაპონიაში, ედოს ეპოქაში ცხოვრობდა პოეტი ქალი ფუკუდა ტიო-ნი, რომელიც ჩემთვის მხოლოდ ერთი ჰაიკუთია ცნობილი, თუმცა სხვა ჰაიკუებიც აქვს ცხადია. პოეტს ეს ჰაიკუ, გადმოცემის თანახმად შვილის სიკვდილის შემდეგ დაუწერია და მასში ის გამოუთქმელი სევდაა ჩაქსოვილი, რომლითაც გაჟღენთილია კარგი პოეზია. ეს ჰაიკუ თქვენც გეცოდინებათ თამაზ ჩხენკელის თარგმანში:

“ო, კალიების მდევნელო ჩემო.
აწ რა უცნაურ ქვეყანაში
შეგირბენია.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს თარგმანი სრულად გადმოსცემს შვილმკვდარი დედის დარდს, მგონია რომ სიღრმე აკლია. ის სიღრმე, რომელიც იაპონური ორიგინალის გაცნობის შემდეგ აღმოვაჩინე (გუგლტრანსლეითით იაპონური საიტების დევნა ჩემი ჰობია). ჰაიკუში ის ბიჭი ნემსიყლაპიაზე ნადირობას გადაყვა და არა კალიების დევნას. ნემსიყლაპია კი ამ ჰაიკუში ე.წ. “კიგოს” წარმოადგენს, რომელიც ჰაიკუს აუცილებელი ატრიბუტია და წელიწადის ერთ-ერთი დროის სიმბოლიზირება უნდა იტვირთოს. ამ შემთხვევაში ნემსიყლაპიაზე ნადირობა შემოდგომის მაცნეა, იმ შემოდგომისა, რომელიც ფუკუდა ტიო-ნის ცხოვრებაში დაიწყო, შვილის სიკვდილის შემდეგ.

იაპონური მითებისა და თქმულებების კრებულში შემომხვდა ადრე იაპონიის ძველი პოეტური სახელწოდება – “აკიცუშიმა” რაც სიტყვასიტყვით “ნემსიყლაპიების ქვეყანას” ნიშნავს. შემდეგ აკიცუშიმა მეორე მსოფლიო ომში იაპონიის ფლოტის დიდ სამხედრო ხომალდს ერქვა, თუმცა ეს სხვა ისტორიაა. ერთი სიტყვით იმის თქმა მსურს, რომ ნემსიყლაპიების, როგორც შემოდგომის მახარობლების მიმართ იაპონელებს საკრალური დამოკიდებულება აქვთ, რასაც ეს ისტორია ცხადყოფს: მე-17 საუკუნეში მცხოვრებ პოეტს ტაკარაი კიკაკუს დაუწერია ჰაიკუ “ბადრიჯანს რომ ფრთები ჰქონდეს მერცხალი იქნებოდას” სტილში:

წითელი ნემსიყლაპია.
ფრთები მოაგლიჯე და
წითელ წიწაკად იქცევა

ეს არ მოსწონებია მაცუო ბაშოს და კიკაკუსთვის უთქვამს შენ ასე აკატონბო (წითელი ნემსიყლაპია) მოკალიო. მე ასე დავწერდიო:

წითელ წიწაკას,
ფრთები რომ გამოვაბათ
ნემსიყლაპიად გადაიქცევა

პოეზია უნდა ქმნიდეს, ახალ სიცოცხლეს უნდა შთაბერავდეს სულს და არ უნდა კლავდესო…

წითელ ნემსიყლაპიაზე ნადირობის დასასრული.

Written by linguistuss

June 27, 2017 at 5:23 am

რამდენად ზუსტია სიტყვა „ზუსტი“?

with 5 comments

ამ ბოლო დროს ერთი შეკითხვა მაწუხებს: რამდენად ზუსტია სიტყვა „ზუსტი“? შეიძლება ჩათვალოთ, რომ მეტი საქმე არ მაქვს და ლინგვისტური პირმრუდობით ვირთობ თავს, თუმცა ეს ის შემთხვევა არ არის. ინდუსტრიაში მუშაობამ და პრობლემების პრაქტიკულ ჭრილში დანახვამ ახალი ტიპის საჭიროებები გამიჩინა. წინა ცხოვრებაში სულ თეორეტიკოსი ვიყავი, აქ კი გადაჭრილ ამოცანაში ფასობს არა თეორიული მხარე, არამედ თუ რამდენად ზუსტი და სანდოა შედეგი. ამასთან, როგორც აღმოჩნდა, სიტყვა „ზუსტს“ ორი იპოსტასი აქვს და ორივეს ქართულში ერთ სიტყვაში ვაერთიანებთ, რაც თქვენი არ ვიცი და ჩემს ტვინში გაურკვევლობას ბადებს.

ინგლისურში სიტყვები – Accuracy და Precision – სინონიმებია, არც მთლად ერთი და იმავეს აღნიშნავს, მიუხედავად იმისა რომ ორივე ითარგმნება როგორც „სიზუსტე“. Accuracy აღნიშნავს თუ რამდენად ზედმიწევნითაა შესრულებული სამუშაო, ან გაკეთებული რაიმე და მის საზომად სასურველ შედეგთან მიახლოება გამოიყენება. ასე მაგალითად თუ ფეხბურთელმა ოცჯერ დაარტყა კარში და საშუალოდ ხუთი მეტრით აცილებდა მიზანს Accuracy ამ შემთხვევაში ეს ხუთი მეტრი იქნება. Precision კი აღნიშნავს თუ რამდენად ერთნაირად ზუსტია შესრულებული სამუშაო სხვადასხვა დროს, ან რამდენად ერთნაირია ერთი სამუშაო პროცესის შედეგად მიღებული შედეგები. თუ Accuracy სასურველ შედეგთან დაშორებით იზომება, Precision მცდელობებს შორის დაშორებაა, ნაკეთობებს შორის მსგავსებაა.

როდესაც მომიწია დაფიქრება ამ ორ ინგლისურ სიტყვაზე, რომლებიც თვალნათლივ სხვადასხვა რამეს აღნიშნავენ, მომიხდა გარჩევა და როგორც აღმოვაჩინე საუკეთესო შემთხვევაში Accuracy სისწორეა, Precision კი – სიზუსტე: ფეხბურთელი შეიძლება სულ ზედა მარცხენა ძელს არტყამდეს ბურთს და ყოველი დარტყმისას ერთნაირად ზუსტი იყოს, თუმცა არც ერთი დარტყმა არ იქნება სწორი (სასურველ მიზანს მიღწეული), ან სხეულის ნორმალური ტემპერატურის დროს თერმომეტრი სულ 38 გრადუს ცელსიუსს აჩვენებდეს და ზუსტი იყოს, თუმცა არასწორი. აქვე იმასაც დავამატებ, რომ სწორად ამ Accuracy/Precision-ს შორის განსხვავების გამოა, რომ ერთნაირ შედეგს არ უნდა ვენდოთ, ვინაიდან მონაცემთა სემპლში შეიძლება bias (სისტემატური შეცდომა) იყოს და მიუხედავად მცირე ვარიაციისა, მთლიანი შედეგი ნაგავში იყოს გადასაგდები.

საინტერესოა, რომ სიტყვა „სწორს“ სულხან-საბა მრუდის საპირისპიროდ განმარტავს და შემდეგ იქ, სადაც „მრუდია“ ახსნილი სხვადასხვა ტიპის სიმრუდეს ასახელებს: ელამიდან დაწყებული ღვარჭნილით დამთავრებული. „არაზუსტი“ (ისევე როგორც „ზუსტი) სულხან-საბას ჩამონათვალში არ არის, ვინაიდან ეს სიტყვა ფრანგული juste-ისგან (ჟჲუსტ) აწარმოეს გასული საუკუნის გარიჟრაჟზე ჩვენმა ფრანკოფილმა წინაპრებმა, თუმცა მე მაინც არა მგონია, რომ ეს ის ფლობერისეული le mot juste-ია (სწორი სიტყვა), რომელიც ცხონებული გუსტავის ცხოვრების კრედო გახლდათ. ჩემი აზრით დაუშვებელია, რომ იქ სადაც “სწორს” ვგულისხმობთ “ზუსტი” ვთქვათ, სადაც “სრულის” თქმა გვსურს იქაც ზუსტი გამოვიყენოთ და სადაც “ზედმიწევნითი” უნდა ეწეროს იქაც “ზუსტი” იწონებდეს თავს. Le mot juste-ო ტყუილად კი არ ამბობდა ის კაცი?!

ჰოდა, ამ ყველაფრის გათვალისწინებით რამდენად ზუსტია სიტყვა „ზუსტი“ (ან რამდენად სწორია – „სწორი“), როდესაც accuracy-ის ან precision-ს ვგულისხმობ არ ვიცი, თუმცა თარგმანის უკეთესი ვარიანტი ვერ მოვიფიქრე.

Written by linguistuss

April 2, 2014 at 4:30 am

უკაცრიელი კუნძული, როგორც ასეთი

leave a comment »

სულ ერთი წამით წარმოიდგინეთ ათი კაცისგან შემდგარი საზოგადოება, შორეულ უკაცრიელ კუნძულზე დასახლებული. არც ერთი ამ ათიდან არ ლაპარაკობს თანაკუნძულელთა ენებზე და მხოლოდ მშობლიური ენა იცის. როგორ გგონიათ რა მოხდება დროთა განმავლობაში? ისინი კუნძულის სხვადასხვა კუთხეში გამოიკეტებიან და ერთმანეთთან არ იურთიერთებენ? – ძნელი წარმოსადგენია, თუ კი ადამიანის, როგორც სოციალური ცხოველის ბუნებას გავითვალისწინებთ. მაშ, ისინი თავიანთ მშობლიურ ენაზე ილაპარაკებენ და იმის მოლოდინი ექნებათ, რომ სხვები მათ გაუგებენ? – არც ესაა მთლად კარგი გამოსავალი. ნუთუ, შეთანხმდებიან რომ ერთი რომელიმე კონკრეტული ენა ისწავლონ და მხოლოდ ამ ენაზე იურთიერთონ? ან არის კი ამ პრობლემის გადაჭრის რაიმე სხვა გზა?

შესაძლოა დროთა განმავლობაში ურთიერთობის, ან ქცევის საერთო შტრიხები გამოიკვეთოს, რაც ამ ჰიპოთეტური საზოგადოების კომუნიკაციაში იქნება სასახული. ეს შტრიხები შეიძლება ჟესტების, შორისდებულების და სიტყვების ნაზავი იყოს, რომლებიც ადაპტირებული იქნება კუნძულზე მიმდინარე კონკრეტულ სიტუაციებთან და ამ ათი მოსახლის თანამეზობლობასთან. ხშირად განმეორებადი სიტუაციები საერთო საკომუნიკაციო ერთეულებს შექმნის, მაგალითად დახმარების თხოვნისას, საქონლის ურთიერთგაცვლისას და ა.შ.

საბოლოოდ ახალი ტიპის საკომუნიკაციო სისტემას მივიღებთ, რომელიც ამ ათკაციანი საზოგადოების საჭიროებებზე იქნება მორგებული და კუნძულზე დაბადებული ბავშვები ბუნებრივი მატარებლები იქნებიან საკომუნიკაციო სისტემისა, რომელიც თავის თავში მოიქცევს ათივე ენის ნიშან-თვისებებს, თუმცა განსხვავებული იქნება ათივესგან თავისი უნიკალური კონტექსტით. (c) ამონარიდი ერთი კარგი წიგნიდან

Written by linguistuss

February 23, 2014 at 5:57 pm

გრძელი სიტყვები ჰაიკუში

leave a comment »

მათემატიკური ჰაიკუების ბლოგზე ვიპოვე ეს ჰაიკუ:

Maths haikus are hard
All the words are much too big
Like homeomorphic.

ჰოდა ეს ამბავი გამახსენდა:

Спортивное “Что? Где? Когда?”, вопрос:
“В нём вам может встретиться сакура или луна. А вот электрогенератор не может. Назовите это”.

Ответ: Хокку.

Письменная апелляция, полностью и дословно:

“Автор вопроса,
Электрогенератор
В зад себе засунь”

Апелляция принята.

Written by linguistuss

February 16, 2014 at 7:03 pm

თარგმანში დაკარგული

with one comment

რამდენიმე წლის წინ დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ მოითხოვა, რომ მთელი უელსის ტერიტორიაზე აბრები ორენოვანი ყოფილიყო, სადაც განთავსებული ტექსტი ინგლისურად და ვალიურად იქნებოდა წარმოდგენილი. თქვენს წინაშეა ერთ-ერთი ასეთი აბრა, რომელიც ინგლისურად გვაფრთხილებს, რომ ამ გზაზე სატვირთო მანქანების მოძრაობა აკრძალულია. ყველაფერი იდეალურად იქნებოდა, რომ არა ერთი გარემოება – ვალიურ ენაზე ტექსტის თარგმანი ასე გამოიყურება: “ახლა არ ვარ ოფისში. გთხოვთ სათარგმნი მასალა გადმოაგზავნოთ”.

Written by linguistuss

February 16, 2014 at 2:51 am

ტოლობის ნიშანი

with 2 comments

უელსელ კაი კაცს, რობერტ რეკორდს ალგებრა უსწავლებია კუნძულელი ბრიტებისთვის. 1557 წელს გამოცემულ წიგნში The Whetstone of Witte (მახვილგონიერების სალესი) ის წერს: “მომბეზრდა is equalle-ის წერა და ახალი სიმბოლო შემოვიტანე = ტოლობის აღსანიშნად, ვინაიდან არაფერია პარალელურ წრფეებზე უფრო ტოლიო”. თვალს ახარებს იმდროინდელი ინგლისური, ამიტომ დავაკოპირებ მისი ნაშრომიდან ამონარიდს:

“To avoide the tediouse repetition of these woordes: is equalle to: I will settle as I doe often in woorke use, a paire of paralleles, or gemowe [twin] lines of one lengthe: =, bicause noe .2. thynges, can be moare equalle.”

1899928_10202471152194036_1867638356_n

Written by linguistuss

February 11, 2014 at 9:10 pm