ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

რამდენად ზუსტია სიტყვა „ზუსტი“?

with 3 comments

ამ ბოლო დროს ერთი შეკითხვა მაწუხებს: რამდენად ზუსტია სიტყვა „ზუსტი“? შეიძლება ჩათვალოთ, რომ მეტი საქმე არ მაქვს და ლინგვისტური პირმრუდობით ვირთობ თავს, თუმცა ეს ის შემთხვევა არ არის. ინდუსტრიაში მუშაობამ და პრობლემების პრაქტიკულ ჭრილში დანახვამ ახალი ტიპის საჭიროებები გამიჩინა. წინა ცხოვრებაში სულ თეორეტიკოსი ვიყავი, აქ კი გადაჭრილ ამოცანაში ფასობს არა თეორიული მხარე, არამედ თუ რამდენად ზუსტი და სანდოა შედეგი. ამასთან, როგორც აღმოჩნდა, სიტყვა „ზუსტს“ ორი იპოსტასი აქვს და ორივეს ქართულში ერთ სიტყვაში ვაერთიანებთ, რაც თქვენი არ ვიცი და ჩემს ტვინში გაურკვევლობას ბადებს.

ინგლისურში სიტყვები – Accuracy და Precision – სინონიმებია, არც მთლად ერთი და იმავეს აღნიშნავს, მიუხედავად იმისა რომ ორივე ითარგმნება როგორც „სიზუსტე“. Accuracy აღნიშნავს თუ რამდენად ზედმიწევნითაა შესრულებული სამუშაო, ან გაკეთებული რაიმე და მის საზომად სასურველ შედეგთან მიახლოება გამოიყენება. ასე მაგალითად თუ ფეხბურთელმა ოცჯერ დაარტყა კარში და საშუალოდ ხუთი მეტრით აცილებდა მიზანს Accuracy ამ შემთხვევაში ეს ხუთი მეტრი იქნება. Precision კი აღნიშნავს თუ რამდენად ერთნაირად ზუსტია შესრულებული სამუშაო სხვადასხვა დროს, ან რამდენად ერთნაირია ერთი სამუშაო პროცესის შედეგად მიღებული შედეგები. თუ Accuracy სასურველ შედეგთან დაშორებით იზომება, Precision მცდელობებს შორის დაშორებაა, ნაკეთობებს შორის მსგავსებაა.

როდესაც მომიწია დაფიქრება ამ ორ ინგლისურ სიტყვაზე, რომლებიც თვალნათლივ სხვადასხვა რამეს აღნიშნავენ, მომიხდა გარჩევა და როგორც აღმოვაჩინე საუკეთესო შემთხვევაში Accuracy სისწორეა, Precision კი – სიზუსტე: ფეხბურთელი შეიძლება სულ ზედა მარცხენა ძელს არტყამდეს ბურთს და ყოველი დარტყმისას ერთნაირად ზუსტი იყოს, თუმცა არც ერთი დარტყმა არ იქნება სწორი (სასურველ მიზანს მიღწეული), ან სხეულის ნორმალური ტემპერატურის დროს თერმომეტრი სულ 38 გრადუს ცელსიუსს აჩვენებდეს და ზუსტი იყოს, თუმცა არასწორი. აქვე იმასაც დავამატებ, რომ სწორად ამ Accuracy/Precision-ს შორის განსხვავების გამოა, რომ ერთნაირ შედეგს არ უნდა ვენდოთ, ვინაიდან მონაცემთა სემპლში შეიძლება bias (სისტემატური შეცდომა) იყოს და მიუხედავად მცირე ვარიაციისა, მთლიანი შედეგი ნაგავში იყოს გადასაგდები.

საინტერესოა, რომ სიტყვა „სწორს“ სულხან-საბა მრუდის საპირისპიროდ განმარტავს და შემდეგ იქ, სადაც „მრუდია“ ახსნილი სხვადასხვა ტიპის სიმრუდეს ასახელებს: ელამიდან დაწყებული ღვარჭნილით დამთავრებული. „არაზუსტი“ (ისევე როგორც „ზუსტი) სულხან-საბას ჩამონათვალში არ არის, ვინაიდან ეს სიტყვა ფრანგული juste-ისგან (ჟჲუსტ) აწარმოეს გასული საუკუნის გარიჟრაჟზე ჩვენმა ფრანკოფილმა წინაპრებმა, თუმცა მე მაინც არა მგონია, რომ ეს ის ფლობერისეული le mot juste-ია (სწორი სიტყვა), რომელიც ცხონებული გუსტავის ცხოვრების კრედო გახლდათ. ჩემი აზრით დაუშვებელია, რომ იქ სადაც “სწორს” ვგულისხმობთ “ზუსტი” ვთქვათ, სადაც “სრულის” თქმა გვსურს იქაც ზუსტი გამოვიყენოთ და სადაც “ზედმიწევნითი” უნდა ეწეროს იქაც “ზუსტი” იწონებდეს თავს. Le mot juste-ო ტყუილად კი არ ამბობდა ის კაცი?!

ჰოდა, ამ ყველაფრის გათვალისწინებით რამდენად ზუსტია სიტყვა „ზუსტი“ (ან რამდენად სწორია – „სწორი“), როდესაც accuracy-ის ან precision-ს ვგულისხმობ არ ვიცი, თუმცა თარგმანის უკეთესი ვარიანტი ვერ მოვიფიქრე.

Written by linguistuss

April 2, 2014 at 4:30 am

უკაცრიელი კუნძული, როგორც ასეთი

leave a comment »

სულ ერთი წამით წარმოიდგინეთ ათი კაცისგან შემდგარი საზოგადოება, შორეულ უკაცრიელ კუნძულზე დასახლებული. არც ერთი ამ ათიდან არ ლაპარაკობს თანაკუნძულელთა ენებზე და მხოლოდ მშობლიური ენა იცის. როგორ გგონიათ რა მოხდება დროთა განმავლობაში? ისინი კუნძულის სხვადასხვა კუთხეში გამოიკეტებიან და ერთმანეთთან არ იურთიერთებენ? – ძნელი წარმოსადგენია, თუ კი ადამიანის, როგორც სოციალური ცხოველის ბუნებას გავითვალისწინებთ. მაშ, ისინი თავიანთ მშობლიურ ენაზე ილაპარაკებენ და იმის მოლოდინი ექნებათ, რომ სხვები მათ გაუგებენ? – არც ესაა მთლად კარგი გამოსავალი. ნუთუ, შეთანხმდებიან რომ ერთი რომელიმე კონკრეტული ენა ისწავლონ და მხოლოდ ამ ენაზე იურთიერთონ? ან არის კი ამ პრობლემის გადაჭრის რაიმე სხვა გზა?

შესაძლოა დროთა განმავლობაში ურთიერთობის, ან ქცევის საერთო შტრიხები გამოიკვეთოს, რაც ამ ჰიპოთეტური საზოგადოების კომუნიკაციაში იქნება სასახული. ეს შტრიხები შეიძლება ჟესტების, შორისდებულების და სიტყვების ნაზავი იყოს, რომლებიც ადაპტირებული იქნება კუნძულზე მიმდინარე კონკრეტულ სიტუაციებთან და ამ ათი მოსახლის თანამეზობლობასთან. ხშირად განმეორებადი სიტუაციები საერთო საკომუნიკაციო ერთეულებს შექმნის, მაგალითად დახმარების თხოვნისას, საქონლის ურთიერთგაცვლისას და ა.შ.

საბოლოოდ ახალი ტიპის საკომუნიკაციო სისტემას მივიღებთ, რომელიც ამ ათკაციანი საზოგადოების საჭიროებებზე იქნება მორგებული და კუნძულზე დაბადებული ბავშვები ბუნებრივი მატარებლები იქნებიან საკომუნიკაციო სისტემისა, რომელიც თავის თავში მოიქცევს ათივე ენის ნიშან-თვისებებს, თუმცა განსხვავებული იქნება ათივესგან თავისი უნიკალური კონტექსტით. (c) ამონარიდი ერთი კარგი წიგნიდან

Written by linguistuss

February 23, 2014 at 5:57 pm

გრძელი სიტყვები ჰაიკუში

leave a comment »

მათემატიკური ჰაიკუების ბლოგზე ვიპოვე ეს ჰაიკუ:

Maths haikus are hard
All the words are much too big
Like homeomorphic.

ჰოდა ეს ამბავი გამახსენდა:

Спортивное “Что? Где? Когда?”, вопрос:
“В нём вам может встретиться сакура или луна. А вот электрогенератор не может. Назовите это”.

Ответ: Хокку.

Письменная апелляция, полностью и дословно:

“Автор вопроса,
Электрогенератор
В зад себе засунь”

Апелляция принята.

Written by linguistuss

February 16, 2014 at 7:03 pm

თარგმანში დაკარგული

with one comment

რამდენიმე წლის წინ დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ მოითხოვა, რომ მთელი უელსის ტერიტორიაზე აბრები ორენოვანი ყოფილიყო, სადაც განთავსებული ტექსტი ინგლისურად და ვალიურად იქნებოდა წარმოდგენილი. თქვენს წინაშეა ერთ-ერთი ასეთი აბრა, რომელიც ინგლისურად გვაფრთხილებს, რომ ამ გზაზე სატვირთო მანქანების მოძრაობა აკრძალულია. ყველაფერი იდეალურად იქნებოდა, რომ არა ერთი გარემოება – ვალიურ ენაზე ტექსტის თარგმანი ასე გამოიყურება: “ახლა არ ვარ ოფისში. გთხოვთ სათარგმნი მასალა გადმოაგზავნოთ”.

Written by linguistuss

February 16, 2014 at 2:51 am

ტოლობის ნიშანი

with 2 comments

უელსელ კაი კაცს, რობერტ რეკორდს ალგებრა უსწავლებია კუნძულელი ბრიტებისთვის. 1557 წელს გამოცემულ წიგნში The Whetstone of Witte (მახვილგონიერების სალესი) ის წერს: “მომბეზრდა is equalle-ის წერა და ახალი სიმბოლო შემოვიტანე = ტოლობის აღსანიშნად, ვინაიდან არაფერია პარალელურ წრფეებზე უფრო ტოლიო”. თვალს ახარებს იმდროინდელი ინგლისური, ამიტომ დავაკოპირებ მისი ნაშრომიდან ამონარიდს:

“To avoide the tediouse repetition of these woordes: is equalle to: I will settle as I doe often in woorke use, a paire of paralleles, or gemowe [twin] lines of one lengthe: =, bicause noe .2. thynges, can be moare equalle.”

1899928_10202471152194036_1867638356_n

Written by linguistuss

February 11, 2014 at 9:10 pm

Не мытьём, так катаньем

with one comment

2002 წლის ივლისში ჩვენი გუნდი, „მესამე გზა“, საქართველოს მაშინდელი ჩემპიონი სპორტულ რსრ-ში, მსოფლიო ჩემპიონატზე წავიდა მზიურ ქალაქ ბაქოში, ქარების ქალაქად ცნობილში. ოცდაოთხი გუნდიდან მოლდაველებს მოვუგეთ და ასე ვასახელეთ დედა-სამშობლო, თუმცა ამ ყველაფერს სხვა რამის გამო ვიხსენებ. ძალიან ბევრი იყო ისეთი შეკითხვა, სადაც პასუხს რუსული ანდაზა ანუ ე.წ. Поговорка წარმოადგენდა და ჩვენც, ამ რაუნდებში, რუსული რულეტკის თამაში გვიწევდა.

პირველი ანდაზა რომ იკითხეს ერთმანეთს გადავხედეთ და აღმოჩნდა, რომ ჩვენს არსენალში არცერთი რუსული ანდაზა ან მასთან გათანაბრებული ფრაზა არ მოიძებნებოდა გარდა ერთისა, რომელიც ერეკლემ გაიხსენა წუთის შუაში, ერთი ანდაზა გამიგია – не мытьём, так катаньем – და მოდი ეს ჩავწეროთო. ჰოდა, პირველ ჯერზე პასუხი იყო რაღაც (აღარ მახსოვს). მეორე ჯერზეც რომ იკითხეს ანდაზა ისევ რაღაც იყო და რომელიღაცა ცდაზე, როცა კვლავ ანდაზა იკითხეს, პასუხი не мытьём, так катаньем აღმოჩნდა და მოვარტყით…

ბოლო თერთმეტი წლის განმავლობაში ჩემს გონებაში ეს ანდაზა სადღაც ბუნდოვნად იყო დალექილი და დღეს ერთი ეტიმოლოგიური ბლოგის სქროლვისას აღმოვაჩინე შემდეგი: Мыт, ძველ რუსულში საბაჟოს, საგადამხდელო პუნქტს ერქვა, სადაც საბაჟო გადასახადებს კრეფდნენ. Кат – კი თურმე ჯალათი ყოფილა. ანდაზის მნიშვნელობა კი ყოფილა შემდეგი: თუ ნებაყოფლობით არა, მაშინ ძალის გამოყენებითო. რა უცნაურიც არ უნდა იყოს, ეს ანდაზა არც რეცხვასთან ყოფილა კავშირში და არც გაწურვასთან (სურათზე გამოსახული ძველი ტრადიციული ინსტრუმენტით).

Written by linguistuss

December 22, 2013 at 4:37 am

ეფექტური vs. ეფექტიანი

with 5 comments

პარონიმები ეწოდება ისეთ სიტყვებს, რომლებიც ჟღერადობით ჰგავს ერთმანეთს, მაგრამ შინაარსით განსხვავდება და რომლებსაც ძალიან ხშირად ერთმანეთში ურევენ. მაგალითების ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანს, თუმცა აი, რამდენიმე მაგალითი ინებეთ: ადრესატი-ადრესანტი, კამპანია-კომპანია, აბონენტი-აბონემენტი, ინდიელი-ინდოელი, ჰიპი-ჰიპსტერი… ეს ტყუპისცალი სიტყვები წყვილ-წყვილად თანაარსებობენ ჩვენს თავში, ხანდახან ვამბობთ ერთს და ვგულისხმობთ მეორეს.

ჩამოთვლილი მაგალითებიდან განათლებულ ადამიანებს ასე თუ ისე არ ეშლებათ კამპანია კომპანიაში, ჰიპი – ჰიპსტერში, და აბონენტი – აბონემენტში, თუმცა არის წყვილი, რომლებსაც ხშირად დიდად არ ასხვავებენ, არადა ისინი პრინციპულად განსხვავდებიან ერთმანეთისგან. ამ სიტყვათა წყვილზე მსურდა საუბარი და პარონიმებზე შესავალი ამიტომაც დავურთე. ჰოდა, მოდით ვისაუბროთ იმაზე თუ რითი განსხვავდება ეფექტური ეფექტიანისგან და პირიქით.

ეფექტიანი (en. – efficient, fr. – efficace, de. – effizient, ru. – эффективный) – აღნიშნავს ყველაფერ იმას, რაც იწვევს შედეგს და ორიენტირებულია შინაარსზე. ასე, მაგალითად ეფექტიანი შეიძლება იყოს საქმე, მედიკამენტი, მიღებული ზომები, თავდაცვა, მართვა, კონტროლი, მკურნალობა, ანალიზი, თანამშრომელი, ლიონელ მესი… ერთი სიტყვით ეფექტიანია ყველაფერი ის, რაც საჭირო და მოსალოდნელ შედეგს გვაძლევს დამოუკიდებლად იმისა თუ რა შთაბეჭდილებას და ეფექტს ახდენს ის ჩვენზე.

ეფექტური (en. – effective, fr. – effectif, de. – effektvoll, ru. – эффектный) – აპელირებს ფორმაზე, გარეგნულ მახასიათებლებზე, ამით შექმნილ მოკლევადიან შთაბეჭდილებაზე, სადაც შედეგი არ არის საინტერესო და გათვლა ეფექტზეა გაკეთებული. ასე მაგალითად ეფექტური შეიძლება იყოს: კაბა, ქალი/კაცი, მსახიობი, სანახაობა, ცეკვა, სპექტაკლი, ფილმი, სასახლე, კოლონადა, თამაში, ფოკუსი, კრიშტიანუ რონალდო… ანუ ეფექტურია ყველაფერი ის, რაც ახდენს ჩვენზე შთაბეჭდილებას, ეფექტს და შესაძლოა ეფექტიანიც იყოს, თუმცა ეფექტური და ამავდროულად არაეფექტიანი მაგალითების ჩამოთვლაც მრავლად შეიძლება.

ოდესღაც 21-ე საუკუნის დასაწყისში დამკაბადონებლად რომ ვმუშაობდი ათასი ჯურის კორექტორთან მიხდებოდა ურთიერთობა, რომლებსაც მანტრასავით ჰქონდათ დაზეპირებული, რომ სწორია ეფექტიანი და არასწორია ეფექტური, სწორია – რეკომენდება და არასწორია – რეკომენდირება (ამაზე სხვა დროს ვისაუბროთ). ჩაქუჩით დასდევდნენ სიტყვა ეფექტურს და იქაც კი, სადაც ეს სიტყვა სწორად იყო გამოყენებული, მაინც ეფექტიანით ცვლიდნენ იმიტომ, რომ… ამისი მიზეზი არ ვიცი, თუმცა ის რაც ვიცი არის შემდეგი: მათი განსხვავება აუცილებელია!

Written by linguistuss

December 20, 2013 at 7:42 am

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 180 other followers