ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

ამომავალი მზე

with one comment

მზეო ამოდი, ამოდი

ნუ ეფარები გორასა…

ჩვენი ყოველდღიურობა სავსეა მეტაფორებით. მეტაფორათწარმოების პროცესი რთულია და ხშირად ერთი მეტაფორის ისტორია რამდენიმე ათას წელიწადს ითვლის. ზოგჯერ ის სხვადასხვა ვარიაციის სახით არსებობს, ეს ვარიაციები რთულ სტრუქტურას ქმნის, რომელიც მეტაფორების მეტაფორებს და მის შემდგომ ვარიაციებს წარმოშობს და ა.შ.

სხვისი არ ვიცი და მეტაფორების სტრუქტურები ძალიან მხიბლავს. ძველი ისლანდიური კიონინგები გამახსენდა უცებ, სადაც ხმალი “ჭრილობის თოხია”, მკლავი – “შევარდენის მიწა”, სისხლი კი – “ხმლის ცრემლი” და ა.შ. შეიძლება ითქვას კიონინგების სისტემა ყველაზე პრიმიტიულ ფორმით პირველი მეტაფორული სტრუქტურა იყო. ასე მაგალითად, ზემოთქმულის თანახმად ძვ. ისლანდიელ სკალდს სისხლისთვის შეეძლო “ჭრილობის თოხის ცრემლი” ეწოდებინა. ეს იმ დროის ერთგვარი გონებრივი თამაში იყო, ჩამოჯდებოდა ვინმე სკალდი ცეცხლის პირას, შემოუსხდებოდნენ გარშემო ბანჯგვლიანი და როხროხა ვიკინგები და დაიწყებდა სიმღერას, სადაც გამომსახველობის სხვადასხვა ფორმებს შორის ალიტერაცია და კიონინგები იწონებდნენ თავს. მსმენელი კი ვალდებული იყო გაეხსნა და გაეშიფრა ეს კიონინგები, ცალ–ცალკე და მთლიანობაში და ამით ინტელექტუალურ განცხრომას მისცემოდა, აი დაახლოებით ისეთს, გამოცანის გამოცნობის დროს რომ ეუფლება ხოლმე ადამიანს. თუმცა სად ბანჯგვლიანი ველური ვიკინგები და სად ინტელექტუალური განცხრომა :პერო:

ამჯერად ერთი მეტაფორის შესახებ მინდა ვისაუბრო, რომელსაც “ამომავალი მზე” ჰქვია. არ არსებობს მგონი ცივილიზაცია ეს მეტაფორა რომ არ გააჩნდეს. იაპონელებმა “ასაჰი” (ამომავალი მზე) საკუთარ კუნძულებთან გააიგივეს, ძვ. ბერძნებისათვის ამომავალი მზე ანატოლიასთან (ανατολή – სიტყვასიტყვით “(მზის) ამოსვლა”), ახლანდელი თურქეთის დასავლეთ ნაწილთან ასოცირდებოდა. შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული კი ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს რომანულ ენებში “ლევანტი” ჰქვია, რაც ლათინური და შემდგომ ფრანგულიდან მომდინარეობს და იგივეს ნიშნავს. თავად “მზის ამოსვლა” კი უშუალოდ აღმოსავლეთთანაა გაიგივებული, სხვა ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, თავად სიტყვა “აღმოსავლეთიც” ამავე მეტაფორის შვილია. წიკიპედია ამბობს არაბული “მაშრიყ”–იც იგივეს, “მზის ამოსვლას” ნიშნავს თარგმანშიო და ვინაიდან არაბული არ ვიცი, უნდა დავუჯერო, ვერ გადავამოწმებ.

უმბერტო ეკოს ჰქონია ამასთან დაკავშირებით თურმე ესსე, ჯერ არ წამიკითხავს, მხოლოდ კითხვაში მოვისმინე მოკლე ინფორმაცია გუშინ, აი კითხვაც:

შეკითხვა: თავის ესეში “სიმცდარის ძალა” უმბერტო ეკო ერთ პარადოქსს უსვამს ხაზს. ის ამბობს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი ცოდნა პირველისეულია, ყოველდღიურობის აღქმა – ჯერ კიდევ მეორისეულია. ამას ის ენაში დამკვიდრებული გამოთქმებითაც ადასტურებს. არაა გასაკვირი, რომ ანალოგიური “მცდარი” გამოთქმები ქართულ ენაშიც გვხვდება. მე არ გეკითხებით, თუ ვინ იყვნენ პირველი და მეორე, თუმცა თქვენ მათი სახელები კარგად იცით. თქვენ პასუხში დაწერეთ ერთი ასეთი გამოთქმა მაინც.

პასუხი: “მზე ჩავიდა”, “მზე ამოდის” და ა.შ. ითვლება ნებისმიერი პასუხი საიდანაც ჩანს, რომ ლაპარაკია გეოცენტრულ სისტემის გავლენაზე.

კომენტარი: პირველი და მეორე არიან, შესაბამისად, კოპერნიკი და პტოლემეუსი. მიუხედავად იმისა, რომ კაცობრიობამ დიდი ხანია იცის, რომ დედამიწა ბრუნავს მზის გარშემო, მსოფლიო ენების უმეტესობაში შემორჩენილია გეოცენტრული სისტემის გადმონაშთები.
წყარო: Eco, Umberto: Serendipities: Language and Lunacy; Harvest Books (1999)

ავტორი: გიორგი ბაქრაძე

აქამდე არასოდეს დავფიქრებულვარ, რომ “მზე ამოდის” პარადოქსული გამონათქვამია და “დედამიწა საკუთარი ღერძის გარშემო შემოტრიალდა” უნდა იყოს… ჰმ…

მეტაფორების სტრუქტურას რომ დავუბრუნდეთ და Animals–ის The House of the Rising Sun  რომ გავიხსენოთ, ზუსტად ის დროა. ეს ახალორლეანული სიმღერა მოგვითხრობს საროსკიპო სახლში გაზრდილი პატარა ბიჭის (ან გოგოს, სიმღერის ქალური ვერსიაც არსებობს) მძიმე ცხოვრების შესახებ. თავად სიმღერის სათაური კი – “ამომავალი მზის სახლი” – საროსკიპოს მეტაფორას წარმოადგენს, ანუ საქმე გვაქვს “მეტაფორასთან მეტაფორაში”, ანუ, როგორც ჩანს, სახლი იაპონელებს ეკუთვნოდათ, სადაც შემდეგ საროსკიპო სახლი გაუხსნიათ, შემდეგ იქ პატარა ბიჭი გაზრდილა და ა.შ.

P.S. ზემოხსენებული – :პერო: – რაიმე საკითხის განხილვის დროს სნობისტურ–ირონიული ჩაქირქილების აღმნიშვნელი გამომსახველობითი საშუალებაა, საკმაოდ გავრცელებული ქართულ ჰიპერტექსტურ სივრცეში.

Advertisements

One Response

Subscribe to comments with RSS.

  1. საინტერესოა საროსკიპოსთვის ამ სახელის წოდება :)

    “მზეო ამოდი, ამოდი
    ნუ ეფარები გორასა…” – ბოლო დროს არაერთი ეროტიკული ლექსის ეპიგრაფად შემხვდა.

    keti

    December 1, 2008 at 1:43 pm


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: