ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

ბროლის ბაიყუში

with 12 comments

აქეთ – ნუში, იქით – ნუში, შუაში ზის ბაიყუში

საქართველო სპარსეთმა და ოსმალეთმა 1555 წელს, ამასიის ზავის შედეგად, ფორმალურად შუაზე რომ გაიყვეს, ეს ისტორიიდან ცნობილი ფაქტია. ისიც ცნობილია, რომ დიდი ხნის განმავლობაში თბილისი ერთ–ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალაქთა რიცხვს განეკუთვნებოდა, სადაც სუნიტური მეჩეთიც იყო და შიიტურიც. ახლა კი ორი არსებული მეჩეთიდან, ერთის დანგრევის შემდეგ, თბილისის ერთადერთი მეჩეთი სუნიტებსაც ემსახურება და შიიტებსაც, ანუ იმის თქმა მსურს რომ თურქულ–სპარსული შუაწერტილი, სადღაც ჩვენს ქალაქზე გადიოდა ისტორიულად და შეიძლება ითქვას, რომ დღემდე გადის.

ამიტომაც არცაა გასაკვირი, რომ სიტყვა თუთიყუშის ნახევარი სპარსულია და ნახევარი თურქული. “თუთი” – სპარსულად თუთიყუშია, “ყუშ” – თურქულად ჩიტი. საინტერესოა, რომ თავად თურქები თუთიყუშს “პაპაღან”–ს უწოდებენ, ანუ მისდევენ ევროპულ ტრადიციას, რომელიც იტალიური ენიდან მოდის. იტალიურში თუთიყუშს “პაპაგალო” ჰქვია და სიტყვასიტყვით “პაპის მამალს” ნიშნავს. არ ვიცი როგორ და რატომ, თუმცა არ არის გასაკვირი, რომ რომის პაპები თუთიყუშების დიდი საშენის პატრონები ყოფილიყვნენ, თუთიყუშები ხომ შუა საუკუნეების ეკზოტიკური “ხილი” იყო, რომელსაც ჯერ კიდევ ძველ რომში მიაქციეს ყურადღება, სადაც მოლაპარაკე თუთიყუში ერთ კარგ ჯიშიან მონაზე ძვირი ღირდა. ზოგიერთი წყარო თუთიყუშების ევროპაში პირველ ჩამომყვანად ალექსანდრე მაკედონელს ასახელებს, თუმცა ისევ პაპებს და მათ მამლებს დავუბრუნდეთ და ისიც ვთქვათ, რომ იტალიურიდან ეს სიტყვა გერმანულში შევიდა და “პაპაგაი” გახდა, შემდეგ კი, როგორც ჩანს თურქულში და რუსულში…

საინტერესოა ისიც, რომ სიტყვა “თუთიყუშს” არ იცნობს სულხან–საბა. ე.ი. უნდა ვივარაუდოთ რომ ეს სიტყვა ქართულში სულ რაღაც ორასი წლისაა და მეტის – არა. ლექსიკონებში სანამ თუთიყუშს ვეძებდი გამახსენდა მეორე სიტყვა “ყუშ”–ზე დამთავრებული და აღმოვაჩინე, რომ “ბაიყუშ” თურქულად “ბუ” ყოფილა. თურქულში ეს სიტყვა “k”-თი წერია, თუმცა მათ ფონეტიკურ თავისებურებებს თუ გავითვალისწინებთ, არ არის გასაკვირი ეს ბგერა “ყ”–ში გარდამავალი რომ არის. ამასთან ფერიდე ხანუმზე სერიალიც გამახსენდა, რომელსაც თურქულად “ჩალიკუშუ” ჰქვია, ანუ “ნარჩიტა”.

ამ ბაიყუშ–თუთიყუშურ წიაღსვლებში ჩაფლულს, დღეს ერთმა ჩემმა მეგობარმა მკითხა რას აკეთებო და ბროლის ბაიყუშზე პოსტს ვწერ მეთქი ვუთხარი, რაზედაც მან მომიგო, რომ – უი, შენს თავზე წერო?!… :D ჰოდა, ამან კიდევ უფრო დამარწმუნა იმაში, რომ “ბროლის ბუ” რაღაც ვერ ჟღერს კარგად, აშკარად “ბროლის ბაიყუში” უფრო კარგი თარგმანია, თან თუ იმასაც გავითვალისწინებთ რომ ქართულ განმარტებითში ბაიყუშს “დიდი ბუს” მნიშვნელობაც აქვს, სულ თავისუფლად შეიძლებოდა ამ ნივთისთვის “ბროლის ბაიყუშის” დარქმევა და მერე რა, რომ ბროლის ბაიყუშის მაძიებელთა, ანუ მოაზროვნეთა შორის თუკი ერთი ბაიყუში გამოერევა?! თან თუ ფინალში გავედით, არის რაღაც შანსი (ჯერ კიდევ), რომ “ბროლის ბაიყუში” ბაიყუშს ერგოს ამ სეზონზე :)

Advertisements

12 Responses

Subscribe to comments with RSS.

  1. სხვადასხვა ფრინველია, ანუ სახეობა სხვადასხვაა, მაგრამ ერთ რიგში გაერთიანებული.

    noemberi

    December 5, 2008 at 12:50 pm

  2. აი დაიჭი მოცარტ-ბერგმანის დუეტი კი არა და პაპაგენოსა და პაპაგენას დუეტი :)

    In Saecula Saeculorum

    December 10, 2008 at 2:34 pm


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: