ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

ჰოვსილა, ანუ მოთმინების ფიალა

leave a comment »

howtosisyphus-750xx3261-1840-0-324

დიდი ხანია ლექსიკონებს ვუკირკიტებ, რათა “ჰოვსილას” წარმომავლობა დავადგინო. საინტერესოა, რომ აკა მორჩილაძის წიგნებში ეს სიტყვა მხოლოდ “ოფსილას” ფორმით გვხვდება და ასევე სალმან რუშდის “ეშმაკეული აიების” თარგმნისას მთარგმნელმაც და რედაქტორმაც ორივემ დაიზარა განმარტებითი ლექსიკონის გადაშლა და იქაც “ოფსილა” წერია, თან ორ სხვადასხვა ადგილას. ბარემ ბონუსად ენტონი ბერჯესის “მექანიკური ფორთოხლის” ქართული თარგმანიც ვახსენოთ, სადაც ასევე “ოფსილა” გვხვდება და ეს უკვე, დამეთანხმებით, ტრენდია.

ყველაზე ძველი ჩანაწერი ლექსიკონებში იოსებ გრიშაშვილის “ქალაქურ ლექსიკონში” ვნახე, სადაც “ჰოვსილა” განმარტებულა, როგორც – არაქათი, ძალ – ღონე, ენერგია – და იქვე ავტორი კითხულობს – ამ სიტყვის მეორე ნაწ. – სილა რაიმე დამოკიდებულებაში ხომ არ არის რუს. „სილასთან?“-ო.

ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში რატომღაც “ჰ” დაიკარგა და განმარტებაც ჰგავს გრიშაშვილისეულს: “ძვ. საუბ. ძალა, ღონე, ნიათი. მართალს ამბობენ, რომ სულს სიბერე, დაუძლურება, დაჩლუნგება, ქანცის და ოვსილას გამოცლა ადლზედაც არ ეკარებაო («ივერია»).”

აქვე, სანამ იმას დავწერ თუ რა გავარკვიე, მამაჩემის პოსტიდან ამონარიდსაც მოვიშველიებ, სადაც იგივე წერია:

“ჰოდა, ის გამახსენდა, მამაჩემი და მისი მეგობრები, ძველ თბილისში დაბადებულები და გაზრდილები, ხშირად იყენებდნენ საუბრისას არაბულ სიტყვებს: მაზალო, ჰოვსილა, მარაქა, სამთი…. მე მოგვიანებით გავიგე, რომ ეს არაბული სიტყვებია, მაგრამ მათი მნიშვნელობა კარგად ვიცი ბავშვობიდანვე, რადგან მეც ძველ თბილისში გავატარე და ვატარებ მთელ ჩემს ცხოვრებას… „მარაქა“ და „მაზალო“, ასე თუ ისე, ბევრმა იცის, „(ჰ)ოვსილა“ – ღონე, ძალა – ნაკლებად იციან, აი, „სამთ-ი“ კი პრაქტიკულად არავინ იცის ძველი თბილისის ფარგლებს გარეთ… ეს არის: წესი, ქმედების სახეობა, მეთოდი … ასე ამბობდნენ ხოლმე: „ამ საქმის სამთი თუ არ იცი, ვერ გააკეთებ-ო“

საინტერესოა, რომ სპარსულში, საიდანაც იხელმძღვანელა მამაჩემმა, ეს სიტყვა ასე გამოიყურება:

21457451_10208268571190498_6161386974663196040_o

თუმცა ამ გამოძიებაში ჩემთვის საინტერესო ნაწილი არაბულ ლექსიკონში დაიწყო, როდესაც აღმოჩნდა, რომ არაბულში حوصلة (ჰავსალა) ფრინველის ჩიჩახვიდან დაწყებული, ყველანაირ ბუშტს ნიშნავს, რაშიც რაღაც გროვდება, მათ შორის შარდის ბუშტს, ნაღვლის ბუშტს და ა.შ.

თავსატეხის ბოლო ნაწილი, რომელმაც სრული სურათი დახატა ჩემს პაზლში ედვარდ გრენვილ ბრაუნის 1887 წელს გამოცემული წიგნია, “ერთი წელიწადი სპარსთა შორის“, რომელსაც გუგლის წიგნების საშუალებით მივაკვლიე, სადაც სქოლიოში დატანილია შემდეგი:

21622181_10212613550347651_1264095040_n

ესე იგი როგორც ირკვევა აბსტრაქტულად მოაზროვნე არაბებისგან მეტაფორულად მოაზროვნე სპარსელებმა სიტყვა ისესხეს და მნიშვნელობაც შეუცვალეს. თუ არაბებისთვის დახურული სფეროსებური საწყაო იყო, სპარსულში ამას ამტანობის და მოთმინების მნიშვნელობა დაემატა და როგორ არ გაგახსენდეს ადამიანს ალფრედ ჰიჩკოკის სიტყვები: “ფილმის ხანგრძლივობა შარდის ბუშტის ტევადობის პროპორციული უნდა იყოსო”, როცა არაბულში “ჰავსალას” ერთ-ერთი მნიშვნელობა ნამდვილად არის შარდის ბუშტი, აქვე ბარანოვის ლექსიკონიდან სქრინი:

21586319_10212613410464154_835156565_n

დაბოლოს ამ ყველაფრის გათვალისწინებით “ჰოვსილა” რომ მოთმინების ფიალად გვეთარგმნა თავის დროზე, რა მოხდებოდა ვითომ?!

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: