ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Archive for the ‘ისტორიები’ Category

წითელ ნემსიყლაპიაზე ნადირობა

with one comment

მე-18 საუკუნის იაპონიაში, ედოს ეპოქაში ცხოვრობდა პოეტი ქალი ფუკუდა ტიო-ნი, რომელიც ჩემთვის მხოლოდ ერთი ჰაიკუთია ცნობილი, თუმცა სხვა ჰაიკუებიც აქვს ცხადია. პოეტს ეს ჰაიკუ, გადმოცემის თანახმად შვილის სიკვდილის შემდეგ დაუწერია და მასში ის გამოუთქმელი სევდაა ჩაქსოვილი, რომლითაც გაჟღენთილია კარგი პოეზია. ეს ჰაიკუ თქვენც გეცოდინებათ თამაზ ჩხენკელის თარგმანში:

“ო, კალიების მდევნელო ჩემო.
აწ რა უცნაურ ქვეყანაში
შეგირბენია.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს თარგმანი სრულად გადმოსცემს შვილმკვდარი დედის დარდს, მგონია რომ სიღრმე აკლია. ის სიღრმე, რომელიც იაპონური ორიგინალის გაცნობის შემდეგ აღმოვაჩინე (გუგლტრანსლეითით იაპონური საიტების დევნა ჩემი ჰობია). ჰაიკუში ის ბიჭი ნემსიყლაპიაზე ნადირობას გადაყვა და არა კალიების დევნას. ნემსიყლაპია კი ამ ჰაიკუში ე.წ. “კიგოს” წარმოადგენს, რომელიც ჰაიკუს აუცილებელი ატრიბუტია და წელიწადის ერთ-ერთი დროის სიმბოლიზირება უნდა იტვირთოს. ამ შემთხვევაში ნემსიყლაპიაზე ნადირობა შემოდგომის მაცნეა, იმ შემოდგომისა, რომელიც ფუკუდა ტიო-ნის ცხოვრებაში დაიწყო, შვილის სიკვდილის შემდეგ.

იაპონური მითებისა და თქმულებების კრებულში შემომხვდა ადრე იაპონიის ძველი პოეტური სახელწოდება – “აკიცუშიმა” რაც სიტყვასიტყვით “ნემსიყლაპიების ქვეყანას” ნიშნავს. შემდეგ აკიცუშიმა მეორე მსოფლიო ომში იაპონიის ფლოტის დიდ სამხედრო ხომალდს ერქვა, თუმცა ეს სხვა ისტორიაა. ერთი სიტყვით იმის თქმა მსურს, რომ ნემსიყლაპიების, როგორც შემოდგომის მახარობლების მიმართ იაპონელებს საკრალური დამოკიდებულება აქვთ, რასაც ეს ისტორია ცხადყოფს: მე-17 საუკუნეში მცხოვრებ პოეტს ტაკარაი კიკაკუს დაუწერია ჰაიკუ “ბადრიჯანს რომ ფრთები ჰქონდეს მერცხალი იქნებოდას” სტილში:

წითელი ნემსიყლაპია.
ფრთები მოაგლიჯე და
წითელ წიწაკად იქცევა

ეს არ მოსწონებია მაცუო ბაშოს და კიკაკუსთვის უთქვამს შენ ასე აკატონბო (წითელი ნემსიყლაპია) მოკალიო. მე ასე დავწერდიო:

წითელ წიწაკას,
ფრთები რომ გამოვაბათ
ნემსიყლაპიად გადაიქცევა

პოეზია უნდა ქმნიდეს, ახალ სიცოცხლეს უნდა შთაბერავდეს სულს და არ უნდა კლავდესო…

წითელ ნემსიყლაპიაზე ნადირობის დასასრული.

Written by linguistuss

June 27, 2017 at 5:23 am

თარგმანში დაკარგული

with one comment

რამდენიმე წლის წინ დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ მოითხოვა, რომ მთელი უელსის ტერიტორიაზე აბრები ორენოვანი ყოფილიყო, სადაც განთავსებული ტექსტი ინგლისურად და ვალიურად იქნებოდა წარმოდგენილი. თქვენს წინაშეა ერთ-ერთი ასეთი აბრა, რომელიც ინგლისურად გვაფრთხილებს, რომ ამ გზაზე სატვირთო მანქანების მოძრაობა აკრძალულია. ყველაფერი იდეალურად იქნებოდა, რომ არა ერთი გარემოება – ვალიურ ენაზე ტექსტის თარგმანი ასე გამოიყურება: “ახლა არ ვარ ოფისში. გთხოვთ სათარგმნი მასალა გადმოაგზავნოთ”.

Written by linguistuss

February 16, 2014 at 2:51 am

Не мытьём, так катаньем

with one comment

2002 წლის ივლისში ჩვენი გუნდი, „მესამე გზა“, საქართველოს მაშინდელი ჩემპიონი სპორტულ რსრ-ში, მსოფლიო ჩემპიონატზე წავიდა მზიურ ქალაქ ბაქოში, ქარების ქალაქად ცნობილში. ოცდაოთხი გუნდიდან მოლდაველებს მოვუგეთ და ასე ვასახელეთ დედა-სამშობლო, თუმცა ამ ყველაფერს სხვა რამის გამო ვიხსენებ. ძალიან ბევრი იყო ისეთი შეკითხვა, სადაც პასუხს რუსული ანდაზა ანუ ე.წ. Поговорка წარმოადგენდა და ჩვენც, ამ რაუნდებში, რუსული რულეტკის თამაში გვიწევდა.

პირველი ანდაზა რომ იკითხეს ერთმანეთს გადავხედეთ და აღმოჩნდა, რომ ჩვენს არსენალში არცერთი რუსული ანდაზა ან მასთან გათანაბრებული ფრაზა არ მოიძებნებოდა გარდა ერთისა, რომელიც ერეკლემ გაიხსენა წუთის შუაში, ერთი ანდაზა გამიგია – не мытьём, так катаньем – და მოდი ეს ჩავწეროთო. ჰოდა, პირველ ჯერზე პასუხი იყო რაღაც (აღარ მახსოვს). მეორე ჯერზეც რომ იკითხეს ანდაზა ისევ რაღაც იყო და რომელიღაცა ცდაზე, როცა კვლავ ანდაზა იკითხეს, პასუხი не мытьём, так катаньем აღმოჩნდა და მოვარტყით…

ბოლო თერთმეტი წლის განმავლობაში ჩემს გონებაში ეს ანდაზა სადღაც ბუნდოვნად იყო დალექილი და დღეს ერთი ეტიმოლოგიური ბლოგის სქროლვისას აღმოვაჩინე შემდეგი: Мыт, ძველ რუსულში საბაჟოს, საგადამხდელო პუნქტს ერქვა, სადაც საბაჟო გადასახადებს კრეფდნენ. Кат – კი თურმე ჯალათი ყოფილა. ანდაზის მნიშვნელობა კი ყოფილა შემდეგი: თუ ნებაყოფლობით არა, მაშინ ძალის გამოყენებითო. რა უცნაურიც არ უნდა იყოს, ეს ანდაზა არც რეცხვასთან ყოფილა კავშირში და არც გაწურვასთან (სურათზე გამოსახული ძველი ტრადიციული ინსტრუმენტით).

Written by linguistuss

December 22, 2013 at 4:37 am

უილიამ შექსპირი და მეფე ჯეიმსის ბიბლია

leave a comment »

მე-16-17 საუკუნეების მიჯნაზე ინგლისურ ენაში, თანამედროვე ენით რომ ვთქვათ, ორი დიდი პროექტი განხორციელდა: უილიამ შექსპირი და მეფე ჯეიმსის ბიბლია (შემოკლებით KJV). ინგლისური ენის ქურუმები ამტკიცებენ, რომ თანამედროვე ინგლისური ამ ორი გიგანტის მხრებზე დგას და რომ არა ისინი ნისლიანი ალბიონი ახლა სულ სხვა ენაზე იმეტყველებდაო. ისტორიას კავშირებითი კილო რომ არ აქვს ცნობილია, ამიტომ ამ საკითხს მოდით, ნუ ჩავუღრმავდებით. ამ პოსტში უცნაურ დამთხვევაზე მსურს საუბარი, რომელიც უილიამ შექსპირს KJV-სთან აკავშირებს.

მეფე ჯეიმსის ბიბლია 1604-1611 წლებში ითარგმნა და გამოიცა. ამავე წლებს ემთხვევა უილიამ შექსპირის შემოქმედებითი აღზევების ხანა, სწორად ამ წლებში შეიქმნა “ოტელო“, „მეფე ლირი“ და „მაკბეთი“, ამავე წლებში გამოიცა შექსპირის სონეტები. არსებობს „გონივრული“ ეჭვი რომ ჩვენი უილიამი ბიბლიის თარგმნის პროცესის უშუალო მონაწილე იყო და 46 წლის ასაკში 46-ე ფსალმუნში „კვალიც“ კი დაუტოვებია. ამ ფსალმუნის KJV თარგმანი ასე გამოყურება:

God is our refuge and strength, a very present help in trouble. Therefore will not we fear, though the earth be removed, and though the mountains be carried into the midst of the sea; Though the waters thereof roar and be troubled, though the mountains shake with the swelling thereof. Selah. There is a river, the streams whereof shall make glad the city of God, the holy place of the tabernacles of the most High. God is in the midst of her; she shall not be moved: God shall help her, and that right early. The heathen raged, the kingdoms were moved: he uttered his voice, the earth melted. The LORD of hosts is with us; the God of Jacob is our refuge. Selah. Come, behold the works of the LORD, what desolations he hath made in the earth. He maketh wars to cease unto the end of the earth; he breaketh the bow, and cutteth the spear in sunder; he burneth the chariot in the fire. Be still, and know that I am God: I will be exalted among the heathen, I will be exalted in the earth. The LORD of hosts is with us; the God of Jacob is our refuge.

ტექსტს თუ კარგად დააკვირდებით დასაწყისიდან 46-ე სიტყვა არის shake, დასასრულიდან 46-ე სიტყვა კი – spear (შეგიძლიათ გადაამოწმოთ, მე პირადად ასეც მოვიქეცი, ვინაიდან სიტყვაზე არავის ვენდობი!). ამ ჩახლართულ საქმეში, რაც დანამდვილებითაა ცნობილი ისაა, რომ როდესაც ეს ტექსტი ითარგმნა უილიამ შექსპირად ცნობილი პიროვნება 46 წლის იყო (მისი დაბადების თარიღის გათვალისწინებით). აი, ის კი დღემდე გაურკვეველი რჩება 46-ე ფსალმუნში თავიდან 46-ე და ბოლოდან 46-ე სიტყვები შექსპირის გვარს შემთხვევით ადგენს, თუ „ბუდეა“, თუმცა მე ის უფრო მაინტერესებს ეს დამთხვევა ვინ და რა საშუალებით იპოვა?!

ადამი და მისი “ნეკნი”

with 2 comments

ბოლო სამი დღეა ერთ სიტყვას დავდევ, ძვ. ებრაულ צְלָעֹת-ს (იკითხება როგორც “ცელ’ა”) რომელიც ბიბლიის პირველწყაროში აღნიშნავს “გვერდს”. ეს სიტყვა ხუთწიგნეულის მეორე წიგნში, „გამოსვლაში“ გვხვდება თხუთმეტჯერ, სადაც ზოგან ნოეს კიდობნის გვერდია, ზოგან ოთახის გვერდი (ანუ კედელი), ზოგან მთის გვერდია (ანუ ფერდობი), ზოგან კუთხეა, ზოგან საყრდენი და როგორც ბიბლიის კომენტატორები წერენ საზოგადოდ მთლიანის არაუმნიშვნელო ნაწილს აღნიშნავსო. საინტერესო ისაა, რომ თორას პირველ წიგნში, დაბადებაში ეს სიტყვა გვხვდება სულ ორჯერ და ორივეჯერ აღნიშნავს “ნეკნს”, ბიბლიის მცხეთურ ხელნაწერში ნეკნის ნაცვლად ერთგან “ფერცხალი” წერია და მეორეგან – “გუერდი”. ჰოდა, ეს “ნეკნი” საიდან გაჩნდა არავინ იცის. ზოგი ამ “იაღლიშსაც” (კიდევ ერთი „იაღლიში“ იხილეთ აქ) წმინდა იერონიმეს მიაწერს, რომელმაც ბიბლიის ლათინურ თარგმანში, ვულგატაში ფრაზა: “უფალმა ღმერთმა ძილქუში მოჰგვარა ადამს და რა დაეძინა, გამოუღო ერთი ნეკნი და მის ადგილას ხორცი ჩაუდო” თარგმნა როგორც “tulit unam de costis eius et replevit carnem pro ea”, სადაც costa (ბრუნვაში costis) ლათინურად “გვერდიცაა” და “ნეკნიც”.

ბიბლიის თანამედროვე მკვლევარები (მაგალითად ზიონი ზევიტი და სკოტ გილბერტი) ძალზედ საინტერესო ვერსიას გვთავაზობენ צְלָעֹת-ის თარგმნასთან დაკავშირებით. კერძოდ, ისინი ამბობენ, რომ იქიდან გამომდინარე რომ ნეკნების რაოდენობა ქალებსა და მამაკაცებს შორის თანაბარია და ეცოლუციის ყველა ჩვენთვის ნაცნობ ეტაპზე მათი რიცხვი მუდამ თანაბარი იყო, „ნეკნის“ ვერსია ნაკლებადსარწმუნოა განსხვავებით ძვლისგან, რომელიც ადამიანებმა ევოლუციის ადრეულ ეტაპზე დაკარგესო. ამ ძვალს ლათინურად baculum ეწოდება და გორილების და შიმპანზეების გარდა აქვთ სხვა პრიმატებსაც, ასევე მღრღნელებს, ღამურებს და ა.შ. (ვინაიდან ამ ძვლის ქართულ თარგმანს ვერსად მივაკვლიე, გასაგები რომ გახდეს რომელ ძვალზეა საუბარი ასე ვთარგმნი: „პენისის ძვალი“). ჩამოთვლილ ძუძუმწოვრებში ეს ძვალი ხვადებს მრავალჯერადი სქესობრივი აქტის ჩატარებაში ეხმარება და ერთი სიტყვით ძალიან საჭირო ნაწილია სხეულის (არაუმნიშვნელო ნაწილი!), ჰოდა ბიბლიის ზემოხსენებული მკვლევარები ამტკიცებენ, რომ დაბადებაში მოთხრობილი ისტორია ადამიანის უძველეს დაკვირვებას წარმოადგენს: ჩვენმა წინაპრებმა ოდითგანვე შენიშნეს ამ ძვალის არარსებობა და ამგვარი ახსნა მოუძებნეს მის გაქრობასო, რაც შემოგვინახა კიდეც პლანეტის ერთ-ერთმა უძველესმა ტექსტმა, ბიბლიამო.

P. S. ზევიტს და გილბერტს სხვა არგუმენტებიც მოყავთ თავიანთ წერილში (დაინტერესებული მკითხველებისთვის წყარო: “Congenital Human Baculum Deficiency: The Generative Bone of Genesis 2:21-23,” Scott F. Gilbert & Ziony Zevit, American Journal of Medical Genetics, May 2001, Vol. 101, pp. 284-285 და ბმული). თქვენი არ ვიცი და ეს ვერსია მე სავსებით ლოგიკურად მეჩვენება.

Written by linguistuss

July 2, 2013 at 3:35 am

Much Vs. Many

with 6 comments

ინგლისურთან მიმართებაში ყოველთვის პასიური დამოკიდებულება მქონდა. ეს იყო ენა, რომელიც ინფორმაციის მისაღებად მჭირდებოდა და მას შემდეგ, რაც ინგლისური იმდენად კარგად (თუ ცუდად) ვისწავლე, რომ წიგნები და ვიკიპედია წამეკითხა, ინგლისური ენის გრამატიკა დავიწყებას მივეცი და არც არასოდეს მქონია სურვილი შესაბამის სახელმძღვანელოში ჩამეხედა, მაგრამ როგორც კი ავტრიაში სწავლის დროს ინგლისურის აქტიურად გამოყენება დავიწყე გრამატიკული ნიუანსების დაზუსტება მომიხდა.

ერთ-ერთი ასეთი ნიუანსი შეეხება much-ის და many-ის შორის განსხვავებას. გრამატიკის  ყველა სახელმძღვანელოში წერია, რომ პირველი არათვლადი ობიექტების მიმართ გამოიყენება, მეორე კი – თვლადი (ანალოგიური სიტუაციაა little-ის და few-ს და ა.შ. შემთხვევაში). ერთი სიტყვით ინგლისურში ყველაფერი იყოფა ორ კატეგორიად: ის, რაც ითვლება და ის, რაც არ ითვლება. საკმარისია გავიხსენოთ ის, რის შესახებაც ვსაუბრობთ ითვლება თუ არა, რომ ამის შემდეგ აღარ დაგვჭირდება მკითხაობა, რომელია სწორი.

many-ის და much-ის შემთხვევა ზუსტად აღწერს იმ განსხვავებას, რაც განასხვავებს არითმეტიკას მათემატიკური ანალიზისგან. პირველ შემთხვევაში ჩვენ ნატურალური რიცხვები გვჭირდება, მეორეში კი – ნამდვილი რიცხვები. ნატურალურ რიცხვებით ვითვლით, ნამდვილი რიცხვებით კი − ვზომავთ. სწორად ეს პროცედურული დაყოფა თვლასა და გაზომვას შორის განასხვავებს ამ ორ სიტყვას ერთანეთისგან, თუმცა ყველაფერი ასე იდეალურად არ არის როგორც ჩვენ გვგონია და აქ იმალება ერთი პატარა „მაგრამ“…

ეს პატარა მაგრამ ეხება იმ შემთხვევებს, როცა მკაცრად განსაზღვრული არ არის ის, რაზეც ვსაუბრობთ ითვლება თუ იზომება. მაგალითად ინგლისურში ამბობენ many hours და much time, თუმცა მაგალითად რომელია სწორი many data, თუ much data ცოტა გაუგებარია, ვინაიდან ერთი შეხედვით მონაცემები (data) დისკრეტული ბუნებისაა, მაგრამ მისი მისამართით მაინც უპირატესად much გამოიყენება. ჯონი დერბიშირი ამ საკითხს თავის წიგნში უფრო ღრმად ჩაუღრმავდა, რამაც ახლიდან დამაფიქრა ერთ ჩემთვის უკვე გარკვეულ საკითხზე.

ყველას ახსოვს კამათი იმის შესახებ, თუ როდიდან იწყება საუკუნის ათვლა, როდის უნდა გვეზეიმა ახალი ათასწლეულის დადგომა: 2000 წელს, თუ 2001 წელს. როგორც აღმოჩნდა ამ კამათს საფუძვლად many-ის და much-ის, ანუ თვლისა და გაზომვის დაპირისპირება უდევს. ადამიანები, როგორც წესი საათებს, დღეებს და წლებს ითვლიან. რობინზონ კრუზო მაგალითად ხეზე ჭდეებს აკეთებდა, ზოგიერთი ჩვენგანი საამისოდ თითებს იყენებს. მთავარი აქ ის არ არის, თუ რითი ვითვლით, მთავარი ისაა, რომ ვითვლით და არ ვზომავთ.

ჯონი დერბიშირი ამბობს, რომ ნებისმიერი კალენდარი აგებულია თვლის ლოგიკაზე, სწორად ამის გამო არ არსებობს 0 წელიწადი. ბავშვების შესახებ ვამბობთ, რომ ისინი 1, 2, 3 წლის არიან, მიუხედავად იმისა, რომ ბავშვი შეიძლება 9 თვის იყოს, არასოდეს ვიტყვით მის შესახებ, რომ ის 0.75 წლისაა. ჰოდა მივადექით ჩვენს შეკითხვას: როდის დგება ახალი საუკუნე − 2000 წელს, თუ 2001 წელს. სიმართლე გითხრათ მე სულ მუდამ დარწმუნებული ვიყავი, რომ ამ შეკითხვაზე სწორი პასუხი „2001“-ია, მაგრამ თუ საკითხს ამ კუთხით შევხედავთ საჭიროა იმის დაკონკრეტება, ათვლის ლოგიკას ვიყენებთ, თუ გაზომვის და ასევე იმისაც, საუკუნე სრული ასეული წელია გაზომვის დროს, თუ მეასე წელია ათვლის დროს…

თქვენი არ ვიცი და ყოველ ჯერზე, როცა ინგლისურად „ბევრის“ თქმა მსურს ყოველთვის მიწევს დაფიქრება და იმის გარკვევა, much უნდა ვთქვა თუ many…

Written by linguistuss

March 8, 2012 at 7:56 pm

მილიარდის ეპოქა

with 4 comments

გასულ კვირას, გაერომ დედამი­წაზე მეშვიდემი­ლიარდე ადამიანის დაბადების შესახებ ოფიციალურად განაცხადა. „გიხაროდენ, ჩვენ შვიდი მილიარდი ვართ!” – წერდა მსოფლიო პრესა, თუმცა რიგითი მოკ­ვდავების ცხოვრება ამ ფაქტს არაფრით შეუცვლია – აღქმის თვალსაზრისით, ექ­ვსსა და შვიდ მილიარდს შორის არცთუ ისე დიდი განსხვავებაა. ადამიანის ტვინს არ ძალუძს ასეთი დიდი რიცხვების ვიზუალიზაცია. ნაირ-ნაირი მაგალითების მოფიქრებაა საჭირო, რათა როგორ­ღაც აღვიქვათ ჩვენს ტვინში პლანეტის მოსახლეობის ერთმილიარდიანი ნამა­ტი.

შეგიძლიათ წარმოიდგინოთ რამდენია შვიდი მილიარდი? ის ფაქტი, რომ სკო­ლაში გვასწავლეს დიდი რიცხვების ჩაწერის წესი, არ ნიშნავს იმას, რომ 7000000000-ის წარმოდგენა ადვილია. აი, მაგალითად, დაფიქრებულხართ იმა­ზე, რომ შვიდი მილიარდი წამის წინ, 1789 წელს საქართველოში გეორგიევ­სკის ტრაქტატი სულ რაღაც 6 წლის დადებული იყო, ოკეანის გადაღმა კი ჯორჯ ვაშინგტონი აშშ-ის პირველ პრეზიდენტად „აკურთხეს”? შეგიძლიათ დაიჯეროთ, რომ შვიდი მილიარდი წუთის წინ (დაახლ. 13300 წლის წინ), დე­დამიწაზე ზემო პალეოლითის ხანა იდგა და ადამიანები ჯერ კიდევ არ იყვნენ პლანეტის სრულუფლებიანი ბატონ-პატრონები? და ბოლოს, შეგიძლიათ წარ­მოიდგინოთ, რომ შვიდი მილიარდი წლის წინ პლანეტა დედამიწა საერთოდ არ არსებობდა?!

ანტუან ფურეტიერის მიერ შედგენილ, 1701 წელს გამოცემულ ფრანგულ უნი­ვერსალურ ლექსიკონში სიტყვა „მილიარდი” ჯერ კიდევ არ არის, „ბევრის” სი­ნონიმად კი cent mille millions, ანუ „ასი ათასი მილიონი” სახელდება. „მილიარ­დი” მე-18 საუკუნის საფრანგეთში იშვა და ამ ქვეყნის საზღვრებს 1870 წელს გასცდა, როდესაც პრუსიელებმა დამარცხებულ ფრანგებს რეპარაციის სახით ხუთი მილიარდი ფრანკის გადახდა დააკისრეს. ეს ის იშვიათი შემთხვევა იყო, როდესაც „მილიარდი” თვლად მატერიას აღნიშნავდა და არა უბრალოდ სიტ­ყვა „ბევრს”.

თანამედროვე ქართულ მედიაში სიტყვა „მილიარდი” ყველაზე აქტიურად სამ შემთხვევაში გამოიყენება: დედამიწის მოსახლეობაზე საუბრისას, საქართვე­ლოს საგარეო ვალის დასათვლელად და ბიძინა ივანიშვილის ქონების შესაფა­სებლად. სამივე შემთხვევაში მილიარდი ყურისმომჭრელი სიტყვაა და ის ნაკ­ლებად აღნიშნავს რიცხვს. „მილიარდი” ჩვენში „ბევრის” სინონიმი უფროა, რომელსაც შთაბეჭდილების მოსახდენად ხმარობენ და საქმე-საქმეზე რომ მიდგეს, საშუალო სტატისტიკური ქართველი ვერ იტყვის მილიარდში ექვსი ნულია, ცხრა თუ თორმეტი!

საინტერესოა ჩვენი წინაპრების დამოკიდებულება დიდ რიცხვებთან. „ვეფხის­ტყაოსანში” არაერთხელ ფიგურირებს სიტყვა ბევრი და მისგან ნაწარმოები კომპოზიტები: „ბევრის-ბევრი” და „ბევრ-ათასი”. მაგალითად, ავთანდილი ფრიდონს რომ ეწვევა, ნათქვამია: „შესამოსელი შეჰმოსეს დრაჰკნისა ბევრ-ათასისა”. ამ უკანასკნელში „ბევრ-ათასი” ათ მილიონს აღნიშნავს, ბევრის-ბევ­რი კი ასი მილიონი გამოდის. შეიძლება იმის თქმაც, რომ „ბევრი” ძველ ქარ­თულში იყო ზღვარი თვლად და უთვლად სიდიდეებს შორის. ის ათი ათასს აღნიშნავდა და იმის ზემოთ ყველაფერი ბევრი გადატანითი მნიშვნელობით გამოიყენებოდა.

„ქართლის ცხოვრებაში” ჟამთააღმწერელი წერს, რომ ჯალალედინმა თბილის­ში ათი ბევრი კაცი შეიწირაო. ათი ბევრი (ასი ათასი) მოწამის ხსენების დღეს კი მართლმადიდებელი ეკლესია დღემდე აღნიშნავს – მიუხედავად იმისა, რომ ასი ათასი ადამიანის სიკვდილით დასჯა ერთი დღის, თუნდაც ერთი კვი­რის განმავლობაში ფიზიკურად შეუძლებელია, იმ ფაქტორების გათვალისწი­ნებით, როგორც ეს მატიანეშია აღწერილი. სავარაუდოდ, როდესაც ჟამთააღ­მწერელი წერდა „ათნი ბევრნი მოწამენიო”, ამით რაოდენობას კი არა, ფაქტის სისასტიკეს უსვამდა ხაზს. მის სიტყვებში ის მხოლოდ უსასრულოდ დიდი რიცხვის მეტაფორაა.

ანტუან ფურეტიერის ლექსიკონში კიდევ ერთი საინტერესო ფაქტია: მილიო­ნი ეს არის სიტყვა, რომლითაც მეფეთა ქონება აღიწერებაო. შეიძლება ითქვას, რომ XV-XVIII საუკუნეებში ადამიანის შემეცნების ფარგლები „მილიონებში” იზომებოდა, ჩვენ კი „მილიარდის” ეპოქაში ვცხოვრობთ. სწორედ „მილიარ­დია” დღესდღეობით კაცობრიობის შემეცნების საზომი: მისი საშუალებით ვზომავთ სამყაროს ასაკს, სამყაროს განფენილობას, ყველაზე მდიდარი ადამი­ანების ქონება ჩვენს წარმოდგენაში მილიარდებშია შეფასებული და უკანასკნე­ლად როდის დაგვჭირდა სიტყვა ტრილიონი, კვადრილიონი თუ კვინტილიო­ნი, არ გვახსოვს.

მსოფლიოს მოსახლეობის საინფორმაციო ბიუროს ცნობით, დედამიწის ბი­ნადრებმა ერთ მილიარდს 1800 წლისთვის მიაღწიეს, საუკუნეზე მეტი დას­ჭირდა, რომ მოსახლეობა გაორმაგებულიყო, მხოლოდ 1930 წელს ავიდა ორ მილიარდამდე. შემდეგ ყველაფერი აჩქარდა: ოცდაათ წელიწადში სამი მილი­არდი გახდა, თოთხმეტ წელიწადში – ოთხი მილიარდი, ცამეტ წელიწადში – ხუთი მილიარდი და თორმეტ-თორმეტ წელიწადში ექვსი და შვიდი მილიარ­დი.

ყოველი მილიარდიანი ნამატი კაცობრიობას დამატებით პრობლემებს უქმნის. ცივილიზაციის კომპლექსურობის ზრდასთან ერთად პროპორციულად იზ­რდება ადამიანების მიერ წარმოებული და მოხმარებული პროდუქტების, ინ­ფორმაციის და ა.შ. რაოდენობა. ჩვენც უფრო დიდი რიცხვების შემოტანა გვი­წევს ყოფა-ცხოვრებაში და ერთ მშვენიერ დღეს, შეიძლება, კი არ გაგვიხარ­დეს, არამედ დიდი მწუხარებით აღვნიშნოთ მორიგი მილიარდი ჰომო საპიენ­სი ჩვენ ირგვლივ. მანამდე კი, სანამ ეს დღე დამდგარა, ყველაფერი კარგადაა, ჩვენ შვიდი მილიარდი ვართ, გიხაროდენ!

გამოქვეყნდა ჟურნალში “ტაბულა” 

Written by linguistuss

November 13, 2011 at 3:18 am