ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Archive for the ‘მუსიკა’ Category

კოსმიური მუსიკა

with 3 comments

EX Hydrae ორმაგი ვარსკვლავია დედამიწიდან 200 სინათლის წლით დაშორებულ ჰიდრას თანავარსკვლავედში. ეს ორმაგი ვარსკვლავი კატაკლიზმურად ცვლად ვარსკვლავთა კატეგორიას განეკუთვნება, რომელთა მთავარი მახასიათებელი ისაა, რომ მათი სიკაშკაშე ხან იზრდება და ხან მცირდება, ყოველგვარი ცხადი კანონზომიერების გარეშე. სიკაშკაშის ცვლილებას რენტგენული გამოსხივება სდევს თან, რომელზე დაკვირვებაც შესაძლებელია დედამიწაზე არსებულ ასტროფიზიკულ ობსერვატორიებში.

დაკვირვების შედეგად დიდი რაოდენობის მონაცემები გენერირდება რიცხვების მწკრივის სახით. ასტროფიზიკოსთა ძირითადი სამუშაო ამ რიცხვების დამუშავება და კანონზომიერებების დადგენაა. მშრალ რიცხვებზე დაკვირვება ძალიან დამღლელი და არაეფექტური პროცესია, ამიტომ ისინი რიცხვებისგან გრაფიკებს, გრაფებს და ათასგვარ ვიზუალურ დამხმარე საშუალებებს იყენებენ, რათა როგორმე რიცხვთა ქაოსში კოსმოსი შეიმეცნონ.

ასტროფიზიკოსი ვანდა დიასიც ამ რიცხვებს აკვირდება, ოღონდ მას ვიზუალური გრაფიკების ჭვრეტა არ შეუძლია, იგი ასი პროცენტით ბრმაა და ამიტომ განსხვავებულ მიდგომას იყენებს. სპეციალური პროგრამული უზრუნველყოფის საშუალებით ეს რიცხვები აუდიოტონალობებში გადაჰყავს და უსმენს. რიცხვების უდაბნოში კანონზომიერების დასადგენად, როგორც პრაქტიკამ აჩვენა, ეს პროცესი უფრო ეფექტურია, ვინაიდან თუ ვიზუალურ გრაფიკებში სიმკვეთრისა და სკალის შერჩევაა საჭირო, ყურს ეს დამატებითი პროცედურები არ სჭირდება.

მუშაობის პროცესში ვანდა დიასს და მასთან მომუშავე ასტროფიზიკოსთა გუნდს უჩვეულო იდეა მოუვიდა. მათ განიზრახეს EX Hydrae-დან წამოსული სიგნალები მუსიკად ექციათ. უფრო სწორად ისინი მუსიკალური ნაწარმოების მთავარ თემად გამოეყენებინათ. ამაში მათ გერმანელი კომპოზიტორი და ჯაზმენი ფოლკმარ შტუდტრუკერი დაეხმარა და შორეული გალაქტიკიდან წამოსული სიგნალები ყურისათვის საამო კომპოზიციად გარდაქმნა. რა საოცარიც არ უნდა იყოს ამ მუსიკის პირველწყარო, სადღაც შორს ჰიდრას თანავარსკვლავედშია 200 წლის წინ შექმნილი…

P. S. აქ შეგიძლიათ მშრალ სიგნალებს მოუსმინოთ. თქვენი არ ვიცი და ჩემს ყურს მშრალი სიგნალებიც სიამოვნებს…

Advertisements

Written by linguistuss

June 7, 2013 at 5:06 pm

ჰაფანანა

with 10 comments

უკანასკნელ ხანს ჯონ მაქსველ კუტზეეს პროზით დავინტერესდი. ვინც არ იცის, იმის გასაგონად ვიტყვი, რომ იგი სამხრ. აფრიკელია, თუმცა ამჟამად ავსტრალიის მოქალაქეა. გამოირჩევა პოსტ–აპარტეიდის ეპოქის სამხრ. აფრიკის მწვავე პრობლემების გაშუქებით, რაც 2003 წელს დაუფასეს კიდეც ნობელის პრემიით. სულ ორი წიგნი წავიკითხე ჯერ მისი შემოქმედებიდან. კითხვის პროცესში უცნაურ და უცნობ სამყაროში ჩავიძირე, სადაც ფულს რანდა ჰქვია, შავკანიანები უცნაურ ენებზე საუბრობენ და თეთრკანიანებს მორალს უკითხავენ, სადაც რამდენი ადამიანიცაა იმდენი წეს–ჩვეულებაა და ა.შ. ერთი სიტყვით ძალიან გამიტაცა კუტზეემ. მისი ერთ–ერთი რომანის ეკრანიზაციის, Disgrace–ის (ქართულად “პატივის აყრა”) ნახვის შემდეგ ასეთი რამ დავწერე ერთ–ერთ ფორუმზე, სადაც ირმა იანტბელიძეს ვუხდიდი მადლობას ამ ფილმის რჩევისათვის:

ახლა ვუყურე Disgrace-ს. ტყუილად არ მიუციათ ჯონ მაქსველ კუტსისთვის ნობელი 2003–ში. ძალიან ღრმა მწერალი ჩანს. მისი ეს სიღრმისეულობა ფილმში ესთეტიური ხერხებითაა გადმოცემული და ზედაპირზე ერთი შეხედვით არ ჩანს. გამიკვირდა როგორ მოახერხა მწერალმა რამდენიმე ეთიკური საკითხის ორი მხარის ჩვენება, სადაც მოქმედება კარგის და ცუდის მიღმა ხდება, როცა ერთს აკვირდები მეორე არ ჩანს, როცა მეორეს უყურებ – პირველს ვერ აცნობიერებ. მიყვარს მწერლები, რომლებიც შეკითხვებს სვამენ და თავად არ პასუხობენ მათზე, უფრო მეტიც არ ცდილობენ ამის გაკეთებას. რომელი უფრო ეთიკურია ძაღლის მკვლელობა მხოლოდ იმის გულისათვის, რომ მას პატრონი არ ჰყავს, თუ საკუთარი შვილისთვის შეთავაზება აბორტი გაიკეთოს, მხოლოდ იმისათვის რომ მისი გოგოს მომავალი ბავშვის მამამ მისი გოგო გააუპატიურა. რომელი უფრო ეთიკურია ოლიმპიური სიმშვიდით გააუპატიურო შენი სტუდენტი და არ გრძნობდე დანაშაულის გრძნობას და ამ საქციელს ეროტის სამსახურს უწოდებდე, თუ უყურო როგორ აუპატიურებენ შენს საკუთარ შვილს, რომელსაც პირველი ქორწინების ნარჩენს უწოდებ და ამავდროულად არაფრის გაკეთება არ შეგეძლოს და როცა რაღაცის გაკეთება შეგიძლია იძულებული ხარ დათანხმდე იმას, რომ ეს გაუპატიურება კი არა – ვალის გადახდა იყო, იმ ვალისა რაც თეთრკანიანებს სამხრეთ აფრიკაში შავკანიანებისა მართებთ… რაღაც ძალიან ჩახლართული ისტორიაა ადამიანის შესახებ, რომელმაც ყველაფერი დაკარგა და მაინც არ დაკარგა უმთავრესი თავისუფლება, ამ სიტყვის ყველაზე ეგზისტენციალური გაგებით, როცა საკუთარი თავის ბატონ–პატრონი ხარ და ღირსებააყრილ მდგომარეობაში შეგიძლია უყურო ადამიანებს, რომლებსაც ეს ღირსება არასოდეს ჰქონიათ… ჰო, მძიმე მაგრამ ძალია სასარგებლო ფილმი იყო, დიდი სიამოვნებით წავიკითხავდი წიგნს თუკი ასეთს სადმე მივაკვლიე. დიდი მადლობა ირმა კიდევ ერთხელ!

შავკანიანებისა და თეთრკანიანების ურთიერთობის თემა ლაიტმოტივად გასდევს კუტზეეს შემოქმედებას, სწორად ამ ურთიერთობაზე მსურს დღეს საუბარი ერთი კონკრეტული სიმღერის ფონზე, ამიტომ კუტზეეს მოვეშვები, თუმცა მის მშობლიურ მიწას, სადაც იგი შვეს, გაზარდეს და ისრები ასროლინეს, არ მივატოვებ…

სამხრეთ აფრიკა ისეთივე შეკოწიწებული სახელმწიფოა, როგორც მრავალი სხვა ჩვენს ცისფერ პლანეტაზე. შავი კონტინენტის სამხრეთში დასახლებულ სხვადასხვა ეთნიკური წარმომავლობის ხალხებს დღესდღეობით ინგლისური აკავშირებს, უწინ კი თეთრკანიანი კოლონიზატორები აერთიანებდათ. ეთნიკური სიჭრელე ენების ხვავრიელობასაც გულისხმობს, ამიტომაც არცაა გასაკვირი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში 11 სახელმწიფო ენა რომ არის, რამე რომ არ შემეშალოს მათ დასახელებებს ლათინურ ანბანზე ჩამოვწერ: Pedi, Sotho, Tswana, Swazi, Venda, Tsonga, Afrikaans, English, Ndebele, Xhosa, Zulu. ერთ–ერთის შესახებ ოდესღაც დავწერე კიდეც, მირიამ მაკებაზე და წკლაპუნა თანხმოვნებზე რომ მქონდა საუბარი.

დღეს მეორე მათგანზე ცონგაზე, იგივე შანგაანზე ვისაუბროთ. გარდა სამხრ. აფრიკისა ცონგაზე საუბრობენ მოზამბიკში და სვაზილენდში. სულ ჯამში სამი მილიონი ადამიანი მოიძებნება ასეთი. ძალიან ბევრი ვეძებე და ინტერნეტში ამ ენის შესახებ ვერც ლექსიკონი მოვიძიე და ვერც თვითმასწავლებელი, ან გრამატიკის სახელმძღვანელო, თუმცა მიუხედავად ამისა ყოველი ჩვენთაგანი იცნობს რამდენიმე სიტყვას ამ ენაზე, რაც წარსულში ცნობილი მოზამბიკელი მომღერლის, აფრიკ სიმონის დამსახურებაა, რომლის მშობლიური ენაც გახლავთ ჩვენთვის საინტერესო შანგაანი. მის ჰიტს გაგახსენებთ, რომელსაც ჩვენთან უბანში ბიჭები “შალაკუკარელას” ეძახიან, სიმღერას კი ორიგინალში “ჰაფანანა” ჰქვია. ასეთ რამეს პირველად წავაწყდი სიმღერის ტექსტის თარგმანი ვერ მოვიძიე ვერსად. ზოგი ვერსიით “ჰაფანანა” მეთევზის მშვენიერი სატრფოა, რომელიც კონტრაბანტისტებმა კუნძულ მადაგასკარზე მოიტაცეს და მონად გაყიდეს, მეორე ვერსიით ეს სიმღერა რასობრივ თანასწორობაზეა. მიხვდებით, ალბათ, რომ მსგავსი ვერსიები მრავლადაა, რამდენიმე საიტზე ძებნაც კი გამოაცხადეს აფრიკ სიმონის მშობლიური ენის, ცონგას მცოდნესი, იქნება გამოჩნდეს ვინმე ღვთისნიერი კაცი და გვითარგმნოსო, მაგრამ დღემდე ელიან…

ვინ იცის ამასობაში, სანამ მე ამ პოსტს ვწერ, ერთი მოზამბიკელი ყმაწვილი თავის ბლოგზე წერს, იუთუბში suliko-ს მოვუსმინე ახლა და იქნება ვინმემ მითარგმნოს რა ენაზე მღერიან ეს დალოცვილები და ეს სულიკო რა არისო!

Written by linguistuss

September 26, 2009 at 3:42 am

Schumann Piano Quintet

leave a comment »

დღეს მთელი დღეა ასეთ ხასიათზე ვარ…

Written by linguistuss

April 18, 2009 at 3:15 pm

Posted in მუსიკა

ხმელთაშუაზღვისპირეთის სიმღერა

with 15 comments

ლადინო თავდაპირველად ესპანურის, ივრითის, არამეულის და არაბულის ნაზავი იყო. ამ ენაზე შუა საუკუნეებში ესპანეთში მცხოვრები ებრაელები საუბრობდნენ. ფერდინანდმა და იზაბელამ ებრაელები ესპანეთიდან რომ განდევნეს (1492 წელს), მრავალი მათგანი ბალკანეთში გადაბარგდა. მათ თან ყველაზე ძვირფასი “ბარგი” წაიღეს, იმ ენის სახით, რომელზედაც საუბრობდნენ. დროთა განმავლობაში ლადინოს ბალკანური კვალი დაეტყო და მასში თურქული და ბერძნული ელემენტები გაჩნდა.

ზოგიერთი ენათმეცნიერი ამტკიცებს ენის შენახვა–გადარჩენის ერთ–ერთი უმნიშვნელოვანესი საშუალება სიმღერააო. ესპანეთიდან დევნილებმა ენასთან ერთად ის კულტურული გარემოც წააყოლეს ხელს, რომელთა გარეშე ენა ხელოვნური და უმაქნისი ხდება. კონკრეტულ შემთხვევებში სიმღერაზე მაქვს საუბარი, უფრო დაზუსტებით კი “ფელ შარა”–ზე. ამ სიმღერას, უფრო სწორად მელოდიას მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. საინტერესო კი ის არის, რომ ხმელთაშუაზღვისპირეთში მოსახლე ყველა ხალხს ამ სიმღერის საკუთარი ვარიანტი აქვს, შეხვდებით არაბულ, თურქულ, მაკედონიურ, ბულგარულ, სერბულ, ბერძნულ, ხორვატულ, ბოსნიურ ვერსიებს… თითოეულ მელოდიაზე ორიგინალური ტექსტია დადებული და ყოველ ერს ეს მელოდია საკუთარი ეროვნული თვითმყოფადობით აქვს გამდიდრებული. ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ ეს სიმღერა ყველას საკუთარი ჰგონია.

ბოლო ორი დღის განმავლობაში ამ სიმღერის ათამდე ვარიანტი მოვისმინე და ჩემს გაკვირვებას საზღვარი არ ჰქონდა, როდესაც აღმოვაჩინე “ბონი–ემ”–ის ჰიტის, “რასპუტინის” დასაწყისი “ფელ შარას” მელოდია გახლავთ, შემდგომში არანჟირებული და ოდნავ გაჯაზებული. მრავალჯერ მითქვამს და კვლავაც გავიმეორებ, რომ ტექსტუალური ადამიანი ვარ, ამიტომაც აუდიოვიზუალურ მხარეს მეორეხასისხოვანი დატვირთვა ჰქონდა, როდესაც ამ შესანიშნავი მელოდიის მულტიკულტურულ ვარიაციებს ვისმენდი. კერძოდ კი სიმღერის ტექსტმა მომხიბლა, აი ისიც:

Fel Shara canet betet masha
la signorina aux beaux yeux noirs
como la luna etait la sua facia
qui eclairait le boulevard

Volevo parlar shata metni
because her father was a la gare
y con su umbrella darabetni
en reponse a mon bonsoir

Perche’ my dear tedrabini
kuando yo te amo kitir
and if you want tehebini
il n’y a pas lieu de nous conquerir

Totta la notte alambiki
et meme jusqu’au lever du jour
and every morning ashtanaki
pour le voue de notre amour…

ეს გახლავთ ტექსტი “ფელ შარას” იმ კლასიკური ვერსიისა, რომელსაც ესპანელი ებრაელები მღეროდნენ საუკუნეების განმავლობაში. შეიძლება ნაცნობ ენებსაც კი მოჰკრათ თვალი. გაოცებული ვარ, როგორ ბუნებრივად ენაცვლება ესპანურს იტალიური, იტალიურს არაბული, არაბულს ინგლისური და ა.შ. თითქოს არც არაფერი მომხდარიყოს. მთავარი ხომ ენა არ არის, მთავარი სიყვარულის ისტორიაა, რომელსაც ეს სიმღერა მოგვითხრობს. თითოეულ ენაზე სიყვარულის განსხვავებულ ისტორიას ვაწყდებით. თურქულ ვერსიაში უშკუდარში (ქალაქია თურქეთში) მიმავალი კლერკისადმი ქალის გამოუთქმელ სიყვარულზე მღერიან. ბერძნულში თორმეტი წლის “ნიმფეტკის” ხალის სილამაზით დატყვევებული ჯეელის გმინვას ვისმენთ, არაბული ვერსია ალექსანდრიელი (ალექსანდრია არაბულად “ისქანდარია” ყოფილა!) ლამაზმანების ამბავს მოგვითხრობს… ერთი სიტყვით ეს გახლავთ მულტიკულტურული სიმღერა, რომელიც განასხვავებს კიდეც ხმელთაშუაზღვისპირეთის ხალხებს და ამავდროულად აერთიანებს მათ. თუ გემოვნებაზე მიდგა საქმე, მე ყველაზე მეტად თურქული და სერბული ვარიანტები მომეწონა. თუმცა ვაცნობიერებ რა იმას, რომ გემოვნებაზე დავობენ, ჩემს ხელთ არსებულ ყველა ვერსიის ბმულებს შემოგთავაზებთ Youtube-იდან და თავად განსაჯეთ:

Written by linguistuss

March 26, 2009 at 1:25 am

“მამაო ჩვენო” სუაჰილიზე

with 6 comments

Written by linguistuss

December 12, 2008 at 11:27 pm

ამომავალი მზე

with one comment

მზეო ამოდი, ამოდი

ნუ ეფარები გორასა…

ჩვენი ყოველდღიურობა სავსეა მეტაფორებით. მეტაფორათწარმოების პროცესი რთულია და ხშირად ერთი მეტაფორის ისტორია რამდენიმე ათას წელიწადს ითვლის. ზოგჯერ ის სხვადასხვა ვარიაციის სახით არსებობს, ეს ვარიაციები რთულ სტრუქტურას ქმნის, რომელიც მეტაფორების მეტაფორებს და მის შემდგომ ვარიაციებს წარმოშობს და ა.შ.

სხვისი არ ვიცი და მეტაფორების სტრუქტურები ძალიან მხიბლავს. ძველი ისლანდიური კიონინგები გამახსენდა უცებ, სადაც ხმალი “ჭრილობის თოხია”, მკლავი – “შევარდენის მიწა”, სისხლი კი – “ხმლის ცრემლი” და ა.შ. შეიძლება ითქვას კიონინგების სისტემა ყველაზე პრიმიტიულ ფორმით პირველი მეტაფორული სტრუქტურა იყო. ასე მაგალითად, ზემოთქმულის თანახმად ძვ. ისლანდიელ სკალდს სისხლისთვის შეეძლო “ჭრილობის თოხის ცრემლი” ეწოდებინა. ეს იმ დროის ერთგვარი გონებრივი თამაში იყო, ჩამოჯდებოდა ვინმე სკალდი ცეცხლის პირას, შემოუსხდებოდნენ გარშემო ბანჯგვლიანი და როხროხა ვიკინგები და დაიწყებდა სიმღერას, სადაც გამომსახველობის სხვადასხვა ფორმებს შორის ალიტერაცია და კიონინგები იწონებდნენ თავს. მსმენელი კი ვალდებული იყო გაეხსნა და გაეშიფრა ეს კიონინგები, ცალ–ცალკე და მთლიანობაში და ამით ინტელექტუალურ განცხრომას მისცემოდა, აი დაახლოებით ისეთს, გამოცანის გამოცნობის დროს რომ ეუფლება ხოლმე ადამიანს. თუმცა სად ბანჯგვლიანი ველური ვიკინგები და სად ინტელექტუალური განცხრომა :პერო:

ამჯერად ერთი მეტაფორის შესახებ მინდა ვისაუბრო, რომელსაც “ამომავალი მზე” ჰქვია. არ არსებობს მგონი ცივილიზაცია ეს მეტაფორა რომ არ გააჩნდეს. იაპონელებმა “ასაჰი” (ამომავალი მზე) საკუთარ კუნძულებთან გააიგივეს, ძვ. ბერძნებისათვის ამომავალი მზე ანატოლიასთან (ανατολή – სიტყვასიტყვით “(მზის) ამოსვლა”), ახლანდელი თურქეთის დასავლეთ ნაწილთან ასოცირდებოდა. შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული კი ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს რომანულ ენებში “ლევანტი” ჰქვია, რაც ლათინური და შემდგომ ფრანგულიდან მომდინარეობს და იგივეს ნიშნავს. თავად “მზის ამოსვლა” კი უშუალოდ აღმოსავლეთთანაა გაიგივებული, სხვა ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, თავად სიტყვა “აღმოსავლეთიც” ამავე მეტაფორის შვილია. წიკიპედია ამბობს არაბული “მაშრიყ”–იც იგივეს, “მზის ამოსვლას” ნიშნავს თარგმანშიო და ვინაიდან არაბული არ ვიცი, უნდა დავუჯერო, ვერ გადავამოწმებ.

უმბერტო ეკოს ჰქონია ამასთან დაკავშირებით თურმე ესსე, ჯერ არ წამიკითხავს, მხოლოდ კითხვაში მოვისმინე მოკლე ინფორმაცია გუშინ, აი კითხვაც:

შეკითხვა: თავის ესეში “სიმცდარის ძალა” უმბერტო ეკო ერთ პარადოქსს უსვამს ხაზს. ის ამბობს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი ცოდნა პირველისეულია, ყოველდღიურობის აღქმა – ჯერ კიდევ მეორისეულია. ამას ის ენაში დამკვიდრებული გამოთქმებითაც ადასტურებს. არაა გასაკვირი, რომ ანალოგიური “მცდარი” გამოთქმები ქართულ ენაშიც გვხვდება. მე არ გეკითხებით, თუ ვინ იყვნენ პირველი და მეორე, თუმცა თქვენ მათი სახელები კარგად იცით. თქვენ პასუხში დაწერეთ ერთი ასეთი გამოთქმა მაინც.

პასუხი: “მზე ჩავიდა”, “მზე ამოდის” და ა.შ. ითვლება ნებისმიერი პასუხი საიდანაც ჩანს, რომ ლაპარაკია გეოცენტრულ სისტემის გავლენაზე.

კომენტარი: პირველი და მეორე არიან, შესაბამისად, კოპერნიკი და პტოლემეუსი. მიუხედავად იმისა, რომ კაცობრიობამ დიდი ხანია იცის, რომ დედამიწა ბრუნავს მზის გარშემო, მსოფლიო ენების უმეტესობაში შემორჩენილია გეოცენტრული სისტემის გადმონაშთები.
წყარო: Eco, Umberto: Serendipities: Language and Lunacy; Harvest Books (1999)

ავტორი: გიორგი ბაქრაძე

აქამდე არასოდეს დავფიქრებულვარ, რომ “მზე ამოდის” პარადოქსული გამონათქვამია და “დედამიწა საკუთარი ღერძის გარშემო შემოტრიალდა” უნდა იყოს… ჰმ…

მეტაფორების სტრუქტურას რომ დავუბრუნდეთ და Animals–ის The House of the Rising Sun  რომ გავიხსენოთ, ზუსტად ის დროა. ეს ახალორლეანული სიმღერა მოგვითხრობს საროსკიპო სახლში გაზრდილი პატარა ბიჭის (ან გოგოს, სიმღერის ქალური ვერსიაც არსებობს) მძიმე ცხოვრების შესახებ. თავად სიმღერის სათაური კი – “ამომავალი მზის სახლი” – საროსკიპოს მეტაფორას წარმოადგენს, ანუ საქმე გვაქვს “მეტაფორასთან მეტაფორაში”, ანუ, როგორც ჩანს, სახლი იაპონელებს ეკუთვნოდათ, სადაც შემდეგ საროსკიპო სახლი გაუხსნიათ, შემდეგ იქ პატარა ბიჭი გაზრდილა და ა.შ.

P.S. ზემოხსენებული – :პერო: – რაიმე საკითხის განხილვის დროს სნობისტურ–ირონიული ჩაქირქილების აღმნიშვნელი გამომსახველობითი საშუალებაა, საკმაოდ გავრცელებული ქართულ ჰიპერტექსტურ სივრცეში.

მუღამის მუღამი

with 16 comments

სიტყვა “მუღამი” უკვე დიდი ხანია იბრძვის ქართულ სალიტერატურო ენაში დასამკვიდრებლად. თანამედროვე ქართულმა ლიტერატურამ და ხალხურმა ფოლკლორმა უკვე დიდი ხანია მას ფართოდ გაუღო კარი. თუმცა ე.წ. აკადემიურ საზოგადოებაში ეს სიტყვა კვლავაც გარიყული და შეჩვენებულია. ვერავინ იტყვის, თუ როდის და რა ფორმით გაჩნდა ის ქართულში, თუმცა ფაქტია რომ დღესდღეობით “მუღამი” ადგება ენის წვერზე ყველას, ვისაც კი არსის და დედააზრის გამოთქმა სურს. ისევე, როგორც მრავალი ჟარგონსა და სალიტერატურო ენის ზღვარზე მყოფი სიტყვა, “მუღამის” წარმოშობაც ფართო მასისათვის ბურუსითაა მოცული და ყველაზე მაქსიმუმი, რაც შეიძლება მის შესახებ საშუალო სტატისტიკური ქართველისაგან მოისმინო ისაა, რომ მუღამი აღმოსავლური წარმოშობის სიტყვაა.

ზუსტად ამ საშუალო–სტატისტიკური ქართველების სიაში ვიყავი მეც, ვიცოდი რა რომ მუღამი აღმოსავლურია და რომ აზერბაიჯანში ასეთი მუსიკალური ჟანრი არსებობს. დღეს კი ერთმა სატელეფონო ზარმა მაიძულა მუღამის მუღამს უფრო ღრმად ჩავწვდომოდი. რეკავს ჩვენი თანაკლუბელი და მეკითხება მუღამი ხომ არ იცი საიდან მოდისო. ჩემმა საშუალოსტატისტიკურმა განმარტებამ რომ არ დააკმაყოფილა, ვუთხარი მოიცადე ზუსტად ცოტა ხანში გაგიგებ მეთქი: გადავშალე თურქული ლექსიკონი და ვერაფერი ვიპოვე, თუმცა იქვე გვერდით აღმოვაჩინე არაბული წარმოშობის სიტყვა Muhanat, რომელიც ნაძირალას და მშიშარას ნიშნავს თურმე თურქულში (ჩვენი მუხანათი!). მივადექი მამაჩემს და ვეკითხები მუღამი სადაურია სიტყვაა მეთქი. მან მომიგო, რომ საიდანღაც მახსოვს რომ სპარსულად “საიდუმლოს” ნიშნავს და შეიძლება მეშლებაო. გადმოვიღეთ სპარსულის ორტომეული ლექსიკონი და დავიწყეთ ძებნა. ვინაიდან მე ამ სპარსულ–არაბული “კარაკულების” კითხვა ჯერ–ჯერობით არ ვიცი (ჯერ–ჯერობით მეთქი!), მე მხოლოდ გულშემატკივრის ფუნქცია მეკისრა ლექსიკონში “მუღამის” ძებნის პროცესში.

ვერც იქ ვიპოვეთ, თუმცა იქვე მახლობლად, სადაც მუღამს ვეძებდით სპარსული სიტყვა “მოუღალათე” აღმოვაჩინეთ, რომელიც ერთმანეთის შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს, ამის გამო “ღალათ”–ის ზუსტი მნიშვნელობაც მოვაძებნინე მშობელ მამას, ვინაიდან დამაინტერესა და აღმოჩნდა რომ “ღალათ” სპარსულად (ამასაც არაბული სუნი ასდის) – შეცდომას, დანაშაულს, გაკიცხვისა და დასჯის შესაფერის ქმედებას და შეცდომაში შეყვანას ნიშნავს. ანუ მთელი ეს პროცესი მე რომ მიყვარს ისე წარიმართა, როცა რაღაცას ვეძებ და ამ ქექვა–ქექვაში იმდენ ჩენთვის საინტერესო ფაქტს აღმოვაჩენ გზადაგზა რომ ის, რასაც ვეძებდი მავიწყდება ხოლმე…

ბოლოს და ბოლოს ვერაფერი რომ ვერ ვიპოვე, ისევ ინტერნეტს მივაშურე და აზერბაიჯანული მუღამის ეტიმოლოგიის ძებნა დავიწყე და როგორც იქნა ვიპოვე, ის რასაც ვეძებდი. კერძოდ: მუღამი აღმოსავლურ სამყაროში აზერბაიჯანული კულტურული მონაპოვარი ყოფილა. მისი შექმნის ისტორია წინაისლამისტურ ხანას უკავშირდება და ზუსტად დღემდე უცნობია, თუ საიდან მომდინარეობს ეს სიტყვა. ერთი ვერსიით მუღამი არაბული “მაკამ”–იდან მოდის. “მაკამ”–ის უმთავრესი მნიშვნელობა არაბულ, თურქულ და სპარსულ ენებში “ადგილი” ყოფილა. “მაკამ” ასევე  ადგილთან აზრობრივად დაახლოებულ ცნებებსაც ეწოდება, როგორებიცაა: პოსტი, თანამდებობა, გაჩერება და ა.შ. ამ ვერსიას ზურგს უმაგრებს ის ფაქტიც, რომ “მაკამ” თურქულში მუსიკალურ კილოსაც აღნიშნავს და იმის გათვალისწინებით, რომ თავად “მუღამი” აზერბაიჯანულ მუსიკალურ კულტურაში შვიდი სხვადასხვა ტიპის მუსიკალური კილოა და სხვა არაფერი, უნდა ვივარაუდოთ რომ აზერბაიჯანული “მუღამ” სახეცვლილი არაბული “მაკამ”–ია.

არსებობს უფრო პოეტური დასაბუთებაც. შუა საუკუნეებში “მაკამ”, ანუ “გაჩერება” ასე ეწოდებოდა მისტიკურ–ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას, რომელშიც ტრანსში მყოფი მბრუნავი დერვიშები, თუ სუფი პოეტები იმყოფებოდნენ ჭეშმარიტების კიბეებზე მიმავალ გზაზე, რომელიც საბოლოოდ ღმერთთან შერწყმის მისტიური აქტით გვირგვინდებოდა. აზერბაიჯანული მუღამის შესრულების დროსაც ზუსტად აი, ამ ჰიპოტეტურ კიბეებს ადის და ჩადის შემსრულებელი, ნელ–ნელა ინაცვლებს რა უფრო ზედა მუსიკალურ კილოზე, აღწევს მაქსიმალურ დონეს, ისევ დაბლა ეშვება და უბრუნდება საწყის მდგომარეობას. როგორც ჩანს, შუა საუკუნეებში ღმერთის და ჭეშმარიტების მაძიებელ მბრუნავ დერვიშებს ლოცვის ასეთი ხერხისათვის მიუგნიათ და სწორად ამდაგვარი საშუალებით ვარდებოდნენ ტრანსში. ლოცვაზე გამახსენდა და კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამი ძალიან წააგავს მინარეთიდან გადმომდგარ მოლას მიერ გამოცემულ ბგერათა ნაკადს, სადაც არ გვაქვს ე.წ. ევროპული დიატონიკური სისტემა და მკვეთრი ინტერვალები, სადაც ბგერები და ტონები ერთიან, მასიურ ნაკადს წარმოადგენენ, როგორც ჩანს სწორად ამაშია მუღამის მუღამი, ვინ იცის…

მეორე ვერსიით მუღამი ძველფინიკიურ ასოს, გიმელს უკავშირდება, რომელიც ძველბერძნულში “გამას” სახელითაა ცნობილი. მუსიკაში გამა ბგერების სიმაღლის მიხედვით განლაგებაა მუსიკალურ კილოში ზრდადი თანმიმდევრობით. ზოგიერთ მკვლევარი “მუღამ”–ის და “გამა”–ს საერთო კონოტატიურ მსგავსებებზე საუბრობს და კვლავ სუფისტურ მოძღვრებამდე მიდის, სადაც ღმერთი სინათლეა და ბგერის არსებობის უმაღლესი ფორმა, შესაბამისად “მუღამი” კი თავად ამ ბგერების კიბეები, რომელიც გასხივოსნებულ ღმერთამდე მიდის…

იუ–თიუბში კლასიკური აზერბაიჯანული მუღამების მოსმენა ვცადე, რამდენიმეს მოვუსმინე და მივხვდი რომ ჩემი დასავლური მუსიკით გაუპატიურებული ყურისათვის ძალიან მძიმე მოსასმენია. იქ, სადაც მკვეთრ ცალკეულ ბგერებს ვარ ჩვეული – განურჩევადი, გაწელილი ბგერების მასიური ნაკადი დამხვდა, ანუ მუღამებსაც დამუღამება სდომებია და ხშირად მოსმენის შემდეგ, ბოლოში, შეიძლება ის ნანატრი მუღამიც დავიჭიროთ, სვანი რომ ეძებდა ზოოპარკში, ვინ იცის…