ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Archive for the ‘ფილმები’ Category

პედრო ალმოდოვარის “დაფლეთილი ჩახუტებები”

with 31 comments

abrazo

ახალი პოსტის დაწერის შემდეგ, როდესაც საქმე პოსტის დასათაურებაზე მიდგება ხოლმე ყოველთვის საგონებელში ვვარდები. არადა წერას მუდამ სათაურით ვიწყებ, რომელიც ფინალში აუცილებლად იცვლება. “სამუშაო” სათაური კონცენტრირებისათვის მჭირდება, საბოლოო სახეს რომ მიიღებს ნაწერი ამის შემდეგ ვიწყებ ფიქრს ადამიანებზე, რომლებიც თავდაპირველად სათაურს გაეცნობიან. დარწმუნებული ვარ, რომ სათაურმა არ უნდა შეიყვანოს შეცდომაში ადამიანი! ძალიან მნიშვნელოვანია თუ რა აწერია ყუთს, რომელშიც უგემრიელესი შაქარყინულები, ან თუნდაც მომაკვდინებელი შხამი ინახება. ამის შესახებ უმბერტო ეკო წერს კიდეც, რასაც დამახასიათებელი სერიოზულობით ხსნის “ვარდის სახელს” თანდართულ კომენტარებში. იგი ამბობს, რომ სათაურმა არ უნდა შეიყვანოს შეცდომაში მკითხველი/მსმენელი/მაყურებელი, ვინაიდან პირველი შთაბეჭდილება ძალიან მნიშვნელოვანია. ეკო უფრო შორსაც მიდის და ასკვნის, რომ ჯობს მწერალი უმალვე გარდაიცვალოს, როგორც კი ბოლო გვერდს დაწერს, რათა ნაწერი უსათაუროდ მივიდეს მკითხველამდეო…

კანის ფესტივალი დასრულებული არ იყო, როცა გოგი გვახარიამ მთელ ბუმბულებით შემოსილ ინწელექტუალურ ელიტას ახარა პედრო ალმოდოვარის ბოლო ნამუშევრის შესახებ. რადიო თავისუფლების ბლოგებში შეგიძლიათ ამ ფილმისადმი მიძღვნილი პოსტიც კი წაიკითხოთ. კარგად მახსოვს, როდესაც ფილმის სათაური მოვისმინე – “შეწყვეტილი ამბორი” – და შემდეგ შეგნებულად არ წავიკითხე ბატონი გოგის შემოთავაზებული სპოილერი, ჩემთვის ჩავილაპარაკე კიდეც: რა “რამანწიკა” აუტყდა ცინიკოს პედროს ამ სიბერეში მეთქი. არაფრით ჩაეწერა “შეწყვეტილი ამბორით” შექმნილი სახე, გნებავთ “ობრაზი” პედრო ალმოდოვართან მიმართებაში. რაღაც ხელოვნური და ზედაპირული იყო ეს სათაური, თუმცა აქაოდა სპოილერები არ შემომეკითხოსთქო დაგუგვლა არც მიცდია…

დღეს როგორც იქნა გამოვნახე დრო და როგორც იქნა წავედი ამ ფილმის სანახავად “ამირანში”, რომლის დირექცია თურმე აცხადებს (ამის შესახებაც რადიო თავისუფლების გვერდზე შევიტყე), რომ ალმოდოვარის ფილმების სეზონი ზაფხულში უფროა, ვინაიდან ბლოკბასტერების მოყვარული თინეიჯერები ზღვაზე არიან, პედროს დამფასებელი ინწელექტუალური ელიტა კი ამ დროს დედაქალაქშიაო… ერთი სიტყვით, ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ და ფილმს მივუბრუნდეთ მგონი ის დროა! ფილმის ესპანურმა სახელწოდებამ “Los abrazos rotos” იმწამსვე მიიპყრო ჩემი ყურადღება. იქიდან გამომდინარე, რომ ესპანური არ ვიცი და ფრანგულის და იტალიურის იმედზე ვიყავი ამ ენების მსგავსების კუთხით, მხოლოდ იმის დადგენა შევძელი კინოსეანსზე ჯდომის დროს, რომ სათაური მრავლობით რიცხვშია და კოცნა სათაურში არ ფიგურირებს. ოდესღაც ნათამაშები შეკითხვა გამახსენდა, სადაც ესპანურად კოცნა “ბესო” არისო იყო ნათქვამი, თუმცა სკეპტიკურმა ლოგიკამ შემომიტია და მითხრა, იქნებ abrazo–ც კოცნაა, რა იციო?! კარგი, დავუშვათ abrazo კოცნაა, მაგრამ ამ დამტვრეულ, დაფლეთილ roto–ს რაღას უშვები, იტალიურშიც ხომ არის ეს სიტყვა მეთქი, ბანკროტი გაიხსენე – banco rotto – დამტვრეული დახლი მეთქი… ჩემს თავთან ასეთ გაბაასებაში ვიყავი ჩაძირული, რომ ფილმიც დაიწყო და საამისოდ უკვე აღარ მეცალა…

ფილმი ძალიან მომეწონა. ტყუილად ნუ ელოდებით, სპოილერის დაწერას არც კი ვცდილობ, თუმცა ჩემი სათქმელის საილუსტრაციოდ მაინც მომიწევს უმნიშვნელო დეტალებზე ყურადღების გამახვილება. პედრო სიბერეში რაღაც სენტიმენტალური მეჩვენა, თუმცა მის ფილმში კვლავაც იგრძნობა ის ტკბილ–მწარე გემო, რომელიც მის წინა სურათებში ოდესღაც მომწონდა. ფილმი ავარიაში დაბრმავებულ კინორეჟისორზეა, რომელიც 50–იანი წლების კლასიკური დეტექტივივით (სინეფილები და სინეასტები ამ შემთხვევაში აუცილებლად ახსენებდნენ ტერმინ “ფილმ–ნუარს”) არის ჩახვეული. ამბავი ნელ–ნელა იხსნება და მაყურებლები 14–15 წლის წინანდელი ტრაგიკული რომანის თანამონაწილენი ხდებიან, რომელიც ავტოავარიით, მთავარი პერსონაჟი ქალბატონის სიკვდილით და კინორეჟისორის დაბრმავებით სრულდება. თუმცა ავარიამდე ერთთვიანი თაფლობისთვისმაგვარია ნაჩვენები, კანარის კუნძულების კურორტ ლანსაროტეში გატარებული, სადაც ერთმანეთით ტკობასთან ერთად შეყვარებული წყვილი სურათებსაც იღებს. აი, იმ სურათებს წამზომს რომ აყენებ აპარატზე, შემდეგ რომ გამორბიხარ, რომ მოასწრო და ჩხაკ!!! – სურათიც მზადაა. ამ სურათებში წყვილი ჩახუტების ნაირ–ნაირ პოზას გვთავაზობს და ფინალში, ავარიის შემდეგ ამ სურათებს ფილმის ერთ–ერთი პერსონაჟი მაგიდაზე დანაწევრებულ, დაფლეთილს პოულობს, მადრიდში ჩააქვს და “ჯიგზო პაზლივით” ცდილობს ასო–ასო აქნილი სურათებისათვის პირვანდელი სახის დაბრუნებას…

ლექსიკონამდე როგორც კი მოვაღწიე პირველი, რაც გავაკეთე ის იყო, რომ სიტყვა abrazo–ს მნიშვნელობა ვნახე. თურმე კი არა abrazo იგივეა, რაც ინგლისური embrace, ფრანნგული – embrassement და იტალიური – abbraccio… ისე ამ იტალიური “აბრაჩო”–დან abrazo–მდე აშკარად უნდა მივსულიყავი, ვინაიდან ორივე “ჩახუტებას” ნიშნავს და აშკარად შეინიშნება საერთო ფუძე. abrazo–ს მნიშვნელობის დადგენის შემდეგ უკვე გასაგები გახდა რომელ დაფლეთილ ჩახუტებებზე იყო საუბარი სათაურში… ვერაფრით დავადგინე თუ სად გაჟღერდა ამ ფილმის სათაურის ქართული თარგმანი პირველად. თუმცა ფაქტია, რომ “შეწყვეტილ ამბორსა” და “დაფლეთილ ჩახუტებებს” შორის ძალიან დიდი განსხვავებაა ხატოვანების თვალსაზრისით და ეს ალმოდოვარს, რომელიც სწორად ამ “ობრაზებით” აზროვნებს არ შეეშლებოდა. ვერანაირი კავშირი ვერ ვიპოვე ალმოდოვარის ტკბილ–მწარე სენტიმენტალურ სურათსა და “რამანწიკულ” სათაურს შორის. არადა სულ ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ,  სათაური ფილმს ელემენტარულად არ უხდება!

მეცნიერება და ისლამი

with 3 comments

science

წინა პოსტში ამ ფილმზე ვსაუბრობდი. BBB Documentary-ის “მეცნიერება და ისლამი” შედგება სამი ნაწილისაგან: 1) “ენა და მეცნიერება”, 2) “გონების იმპერია”, 3) “ეჭვის ძალა”. სამივე ფილმი ატვირთულია allshares.ge–ზე. წამყვანი, სურრეის უნივერსიტეტის პროფესორი, ჯიმ ალ–ხალილი გასაგებად და თვალსაჩინოდ მოგვითხრობს ისლამის ოქროს ხანაში მეცნიერების განვითარების ისტორიას. ეს არის ამბავი იმისა, სანამ ქრისტიანულ ევროპაში სიბნელე იყო ჩამოწოლილი, თუ რა ხდებოდა იმ სამყაროში, რომლის შესახებაც ჩვენ შედარებით ნაკლები ინფორმაცია გვაქვს. ალ–ჰაიზემმა, ალ–ბირუნიმ, ალ–ტუსიმ, ომარ ხაიამმა, ალ–ბატანიმ და სხვებმა მოამზადეს პლატფორმა, რომელმაც სამეცნიერო რევოლუცია მოახდინა ევროპაში კოპერნიკის, გალილეის, ნიუტონის, კეპლერისა და მათი თანამოძმეების სახით. ჩემთვის ძალიან საინტერესო იყო, ასე რომ გირჩევთ…

Science and Islam – The Language of Science.avi
Science and Islam – The Empire of Reason.avi
Science and Islam – The Power of Doubt.avi

Written by linguistuss

February 23, 2009 at 11:26 am

დო–დეს–კა–დენ–დო–დეს–კა–დენ…

with 22 comments

უცხო ენების შესწავლის დროს, შეუძლებელია ადამიანს შეუმჩნეველი დარჩეს სიტყვები, რომლებიც რაიმე რეალური მოვლენის ხმის, ან ცხოველის ხმიანობის იმიტაციას წარმოადგენს. ასეთ მოვლენას ლინგვისტიკაში ონომატოპეას უწოდებენ. რამდენჯერ მოვახერხე ამ სიტყვის დავიწყება და რამდენჯერ დავიმახსოვრე ხელახლა აღარ მახსოვს (ახლაც ლექსიკონიდან გადმოვწერე), თუმცა ყოველი ახალი ენის შესწავლის დროს, სხვისი არ ვიცი და, მე ყველაზე მეტად, ეს ონომატოპეები მიტაცებს. თუ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ ენის თავისებურებას ზუსტად ეს სიტყვები განსაზღვრავენ, ვფიქრობ არ იქნება ურიგო მათზე ორიოდე სიტყვის თქმა.

რამდენი ენაც არ უნდა ვისწავლო, ჩემთვის მამლის გამოცემული ხმა “ყიყლიყო” დარჩება და მას ვერანაირი ინგლისური “cock-a-doodle-doo” ან ფრანგული – “cocorico” ვერ შემიცვლის. იგივე შეიძლება ითქვას “გუგულზეც”, რომლის შესატყვისები სხვადასხვა ენებზე ან “გუ–გუ”–ს კომბინაციით არის ნაწარმოები, ან “კუ–კუ”–სი, მაგრამ აქაც არსებობს გამონაკლისები და, მაგალითად, იაპონურად  გუგული ჟღერს, როგორც “ჰოტოტოგისუ”, ესეც აშკარად ონომატოპეაა, თუმცა ვერაფრით ვერ ვამსგავსებ გუგულის ხმას. ასევე ძალიან სახალისო ვარიანტებს ვაწყდებით სხვა ენებში ბაყაყის ყიყინის შესატყვისების ძებნის დროს. ასე მაგალითად, თურმე სინჰალეზურად ბაყაყი ბაკა–ბაკას იძახის, უნგრულად – ბრეკეკეს, ძველ ბერძნულად – ბრეკეკეკექს კოაქს კოაქსს და ა.შ.

ამასწინათ gol.ge–დან აკირა კუროსავას დოდესკადენი ჩამოვქაჩე, ფილმით ვერ ვიტყვი რომ აღფრთოვანებული დავრჩი, თუმცა ახლაც ჩამესმის ყურში, იმ პატარა ბიჭის მიერ ნაგავსაყრელზე იმიტირებული მატარებლის ხმა – “დო–დეს–კა–დენ–დო–დეს–კა–დენ”…

დოდესკადენთან დაკავშირებით ვიქტორ პელევინი მოთხრობაში “ყვითელი ისარი” წერს, რომ:

ბორბლების ხმა, რომელიც თითოეულ ჩვენთაგანს თან სდევს დაბადების წამიდან სიკვდილამდე – ეს არის ხმა, რომელსაც ჩვენი ყური ყველაზე ძალიანაა მიჩვეული. მეცნიერებმა დაითვალეს, რომ სხვადასხვა ხალხების ენებში ოცი ათასამდე მისი იმიტაციაა დაფიქსირებული, რომელთა შორის თვრამეტი ათასი მკვდარ ენებს განეკუთვნება. ამ დავიწყებული სიტყვების, თუ ბგერების კომბინაციის უმრავლესობის გამოთქმა კი თითქმის შეუძლებელია შემორჩენილი მწირი არქეოლოგიური მასალიდან, რომელთა შორის ნაწილი ჯერ კიდევ გაუშიფრავია. ეს, როგორც პოლ საიმონი იტყოდა არის – songs, that voices never share. თუმცა არსებული მიმსგავსებები, რომლებსაც სხვადასხვა ჯერ კიდევ ცოცხალ ენაში ვხვდებით, თავისთავად მრავალფეროვანი და საინტერესოა – ზოგიერთი ანთროპოლოგი მათ მეტაენის დონეზე განიხილავს, როგორც თავისებურ კულტურულ “პაროლებს”, რომელთა საშუალებითაც მგზავრები თავიანთ თანამგზავრებს სცნობენ ვაგონებში. ყველაზე გრძელი აღმოჩნდა ცენტრალურ აფრიკაში, კანაბის პლატოზე მოსახლე პიგმეების გამოთქმა, რომელიც ასე ჟღერს: “უ–კუ–ლე–ლე–უ–კუ–ლა–ლა–ლა–ო–ბე–ო–ბე–ო–ბე–ო–ბა”. ყველაზე მოკლე კი ამაზონის ზემო დინებაში მცხოვრები ინდიელების გამოთქმული – “პ” – არის. აი, ასე კი ხმაურობენ ბორბლები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში: ამერიკაში – “ჯინჯერ–ელ ჯინჯერ–ელ”, ბალტიისპირეთში – “პადუბა–დამ”, პოლონეთში – “პან–პან”, ბენგალიაში – “ჩუგ–ჩუნგ”, ტიბეტში – “ძოგ–ჩენ”, საფრანგეთში – “კლიკო–კლიკო”. თურქულენოვან ქვეყნებში “ბირ–სუმ”, “ბირ–სომ” და “ბირ მანათ”. ირანში – “ავდალ ხალაჯ”, ერაყში – “ჯალალ–იდდი”. მონღოლეთში – “ულან–დალაი” (საინტერესოა ის ფაქტი, რომ შიდა მონღოლეთში ბორბლები სხვანაირად ხმაურობს და მას – “უნ–გერხან–ხან” ეწოდება). ავღანეთში – “ნაქშბანდი–ნაქშბანდი”. სპარსეთში – “ქაქნაქ–ზებუბ”, უკრაინაში – “ტრიხ–ტარარუხ”. გერმანიაში – “ვრილ შრაპ”. იაპონიაში – “დოდესკა–დენ”. ავსტრალიის აბორიგენებთან “ტულუპ”. კავკასიის მთიან ხალხებში და, რაც ყველაზე დამახასიათებელია, ბასკეთში – “დარლან–ბიჩესან”. ჩრდილოეთ კორეაში – “დულდუ–კვანუმ”. მექსიკაში (განსაკუთრებით უიჩოტლის ინდიელთა ტომში) – “ტონალ–ნაგვალ”. იაკუტიაში – “ტიდინ–ტიგიდინ”. ჩრდილოეთ ჩინეთში – “ცაო–ცაო–ტანტიენ”. სამხრეთ ჩინეთში – “დე–ი–ჩან–ჩან”. ინდოეთში – “ბხაი–გხოშ”. საქართველოში – “კობა–ცაპ”. ისრაელში – “ტაკი–ბაც–ბუბერ–ბუმ”. ინგლისში – “ქლიქ–ო–ქლიქ” (შოტლანდიაში – “გლიუკ–ო–კლოკ). ირლანდიაში – “ბლა ბლა ბლა”. არგენტინაში…

რა შეესაბამება აქ სინამდვილეს და რა არის პელევინის ფანტაზიის ნაყოფი, როგორც ეს მას ძირითადად ახასიათებს ხოლმე, ამის თქმა ძნელია. დავაპირე კიდეც რამდენიმე მათგანის გადამოწმება, რამდენიმე დაემთხვა კიდეც, თუმცა მთავარი ეს არ არის, მთავარი სიტყვების სიყვარულია, რომლითაც გამოირჩევა პელევინი და სწორად ამის გამო მოახდინა ოდესღაც ჩემზე ზემოქმედება მისმა შემოქმედებამ…

მატარებლის ბორბლების გამოცემულ ხმის აღმნიშვნელ სიტყვას ქართულში ვერ მივაკვლიე, ვიპოვე აზრობრივად მიახლოებული ვარიანტები “დგანდგარის” და “ხრიგინის” სახით, თუმცა ეს მხოლოდ შესაძლო ვარიანტებია და ის, რასაც ვეძებდი ან არ გვაქვს და ან – მე ვერ ვიპოვე…

დასასრულს კი ჩემს ონომატოპეურ მიმოხილვას გიორგი ზანგურის ლექსით, “უძრავი ქალაქით” დავასრულებ:

“უძრავი ქალაქი”

უძრაობა ქალაქში, უძრაობა სრულიად,
ირგვლივ ყველას თვალები გახდომია უაზრო…
იქნებ მე ამ წვიმაში გზა რომ დანისლულია
შენი ნახვა მოვასწრო, შენი კოცნა მოვასწრო…

მთელი ჩემი სხეული სველი სინანულია,
მინდა თვალზე ცრემლების, ალუბლების დაკრეფა,
და ღრუბლებიც გარშემო მერცხლები რომ უვლიან
შენი ქარით გაქრება, შენი სუნთქვით გაქრება…

მარტოობა ოთახში, მარტოობა რთულია,
რაღაც ნისლისმაგვარი შემოიჭრა ფანჯრიდან,
რომ არ გამომეღწია შენი სიყვარულიდან
ეგ თვალები დამჭრიდა, ეგ ღიმილი დამჭრიდა…

უთქმელი განშორება ჩემთვის არაფერია,
შენ ხომ ზღვაში დაკარგულ მარგალიტის ფასი ხარ,
მიწას ორსულობისგან მთები გამობერვია
იცი რა ლამაზი ხარ, იცი რა ლამაზი ხარ…

ლამპიონი, ჩემსავით მასაც მოუწყენია,
თავდახრილი გაჰყურებს ქუჩას მთვრალი ლოთივით,
ჩამქრალია იმედი, მისი ნატვრა, ნათურა,
შენი ცა მოლოდინით, შენი ზღვა მოლოდინით…

მთვარე თითქოს ჯალათის ალესილი ცულია,
თავი მოჭრეს ქალაქს და მზე გაგორდა აისის,
კარგო, ისე მიყვარხარ, კოცნა ისე მწყურია,
მაგ ტუჩებმა რა იცის, მაგ თვალებმა რა იცის…

უძრაობა ქალაქში, უძრაობა სრულიად,
ირგვლივ ყველას თვალები გახდომია უაზრო,
იქნებ მე ამ წვიმაში გზა რომ დანისლულია,
შენი ნახვა მოვასწრო, შენი ნახვა მოვასწრო,
შენი ნახვა მოვასწრო, შენი ნახვა მოვასწრო…
დუდუმ, დუდუმ, დუდუმ, დუდუმ, დუდუნით
შენს ფიქრებში გავაბოლე თუთუნი…
ნუგეშ, ნუგეშ, ნუგეშ, ნუგეშ, ნუგეშით
კვამლი იდგა მატარებლის კუპეში…
რადგან, რადგან, რადგან, რადგან, რადგანაც
შორს წახვედი ჩემგანაც და მათგანაც…
ჩქარი, ჩქარი, ჩქარი, ჩქარი, ჩქარია
ამ სულსწრაფი ვაგონების არია…

P.S. ამ ლექსის ბოლო ნაწილი მომეწონა განსაკუთრებით, როდესაც ვკითხულობდი კვლავ ის ბიჭი გამახსენდა, კუროსავასეული, შუა ნაგავში რომ მიაბიჯებს, მატარებელივით რომ ქშინავს და გაიძახის: დო–დეს–კა–დენ–დო–დეს–კა–დენ…