ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘აფხაზეთი

აბსურდი თუ აფსურდი?!

with 12 comments

ამ ბოლო დროს, ჩემდაუნებურად, ნერვებს მიშლიან ადამიანები, რომლებიც ერთმანეთს სიტყვებზე ეკიდებიან და ყოველ მეორე, ნორმების შეუსაბამოდ წარმოთქმულ ბგერას უსწორებენ. დღითი–დღე ვრწმუნდები, რომ ეს გართობის ახალი პერვერსიული სახესხვაობაა, რომელიც თანამოსაუბრის აზრებისა და ფიქრების არევ–დარევას უფრო ისახავს მიზნად და ვიდრე იმას, რომ ადამიანს რაიმე ავუხსნათ და ახალი შევძინოთ. ზემოხსენებულ პერვერტთა რიგებში ჩემი თავი არაერთხელ რომ აღმოვაჩინე, როდესაც გავაცნობიერე თუ რა დესტრუქციული მუხტის მომტანია მათ რიგებში ყოფნა, ფეხების ბაკუნით ვამბობ, რომ მსგავსი შეცდომების გასწორება არ შეიძლება, ანუ არ შეიძლება “არ შეიძლებას” თქმა…

საუბარი მაქვს სიტყვებზე, რომლებსაც ენა იხდენს, სახეს უცვლის და ისე ამკვიდრებს თავის ლექსიკაში, როგორც ამ ენაზე მოლაპარაკეთ მოსწონთ. აი, მაგალითად ავიღოთ სიტყვა “ხანჯალი”. ქართული ლიტერატურის მოყვარულებს კარგად მოეხსენებათ, რომ ეს სიტყვა შედარებით ძველ ქართულ ლიტერატურულ წყაროებში “ხანჯრის” ფორმითაა დამკვიდრებული. ახლა დავსვათ შეკითხვა, რომელია სწორი და მართებული ფორმა “ხანჯარი” თუ “ხანჯალი”? – ამაზე პასუხი ცალსახაა და ამიტომ მეორე შეკითხვაზე გადავიდეთ: რომელია სწორი ფორმა “აბსოლუტური” თუ “აბსოლიტური”? – თითქოს ამაზეც ცალსახაა პასუხი, მაგრამ რა ვუყოთ იმ ფაქტს, რომ ამ სიტყვის აქტიურ მომხმარებელთა უმრავლესობას ზედიზედ ორი “უ”–ს თქმას ხმოვანთა დივერსიფიკაცია ურჩევნია?! განა, ოდესღაც ასეთივე სწორი ფორმა არ იყო “ხანჯარი”, რომელმაც წლების განმავლობაში ფორმა იცვალა ისე, რომ უკვე აღარავის აწუხებს არაბულ პირველწყაროში “ხანჯარ” არის, თუ “ხანჯალ”!

ასეთი მაგალითები ბევრია, თუმცა მათ შორის ჩემი ფავორიტი მაინც აბსურდ–აფსურდის წყვილია. ეს ის შემთხვევაა, როცა კეთილხმოვნება სხვა ენის გრამატიკულ ნორმებზე მაღლა დგას და ისე იხდენს სიტყვას, როგორც მას მოწონს და არა ისე, როგორც ლათინური გრამატიკის მცოდნე პედანტებს. სრული ჭეშმარიტებაა ის ფაქტი, რომ “surdus” ლათინურად ყრუს აღნიშნავს, “ab surdus” კი ითარგმნება, როგორც “ყრუსგან, ყრუდან”, თუმცა განა ის გარემოება, რომ ლათინურის ნორმების მიხედვით ასეა, მხოლოდ ამიტომ უნდა ავუკრძალოთ ჩვენსავე თავს უფრო კეთილხმოვანი “აფსურდის” თქმა?! შეიძლება ვინმე შემომედავოს, ამიტომ მათ გასაგონად სტატისტიკურ არგუმენტს მოვიშველიებ – ქართულ ენაში უფრო მეტი სიტყვაა, რომლის ფუძეშიც “ფს” გვხვდება, ვიდრე “ბს”. აი, შეეცადეთ გაიხსენოთ რამდენი სიტყვა იცით, რომლის ფუძეშიც “ბს” ურევია – მე ბევრი ვერ გავიხსენე… გამოდის რომ ქართულში “ფს” ბგერათშეთანხმება უფრო კეთილხმოვანი ყოფილა ქართული ყურისათვის, ვიდრე “ბს”!

თუმცა არის უფრო პოეტური შემთხვევებიც, როდესაც ფორმა განსაზღვრავს შინაარსს და არა პირიქით. ამასწინათ შემომხვდა ტექსტი, რომელშიც “აბსურდი” და “აფსურდი” გვერდიგვერდ ჰარმონიულად თანაცხოვრობენ და, უფრო მეტიც, ავსებენ და განსაზღვრავენ ერთმანეთს. საუბარი მაქვს ერლომ ახვლედიანის ესეზე “დამარცხება და გამარჯვება”. ამონარიდი ესედან:

მე მგონი, ამგვარი ცოდნა თვით ბევრ აფხაზსაც არა აქვს, ისე აირია და აიჭრა მის გარშემო ყველაფერი. ამ აბსურდში გარკვევა არა მარტო აფხაზსა და ქართველს, არამედ ყოველ ნორმალურ ადამიანს გაუჭირდება. მაგრამ საშინელება ის არის, რომ ამ აფსურდს ეწირება უამრავი რეალური ადამიანი და, შესაძლოა, მთელი ერიც.

შეიძლება ვინმეს ეგონოს, რომ ციტატაში კორექტურული შეცდომაა დაშვებული, თუმცა იმდენად მიზანმიმართულად უწოდა ავტორმა ქართულ–აფხაზურ კონფლიქტს აფსურდი, ნაცვლად აბსურდისა, რომ ძნელია შემთხვევითობებზე და შეცდომებზე საუბარი, ვინაიდან ამ შემთხვევაში ფორმა განსაზღვრავს შინაარსს – “აფსუ” აფხაზებზე მიუთითებს, “აფსურდი” კი – ამ კონფლიქტით მიღებულ შედეგზე მთელ რეგიონში.

პ. ს. რეკომენდება–რეკომენდირების წყვილი გამახსენდა კიდევ, თუმცა ტექსტში აღარ არის მისი ადგილი, ამიტომაც მათ შესახებ როგორმე სხვა დროს ვისაუბრებ.

Written by linguistuss

April 8, 2010 at 12:17 pm

ზღვა, რომელიც შორია!

with 13 comments

ყველას კარგად ახსოვს ზუმბამ “პატრინოტი” თუ როგორი დიდი ტრიუმფით მოიგო. იმ ფონზე, რაც საქართველოს შუ–ბიზნესში სუფევს, შეიძლება ითქვას რომ ძალიან ეფექტური და წარმატებული მუსიკალური პროდუქტი შეიქმნა. კარგად მახსოვს, პირველად რომ მოვისმინე, უკმარისობის გრძნობა ვიგრძენი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ისიც გავიგე, რომ გალაკტიონის ლექსი იყო აღებული სიმღერის ტექსტად. სიმღერის ტექსტის დასაწყისი პირველ, “პატრინოტისეულ” ვერსიაში ასე ჟღერდა:

გამარჯობა აფხაზეთო შენი,
ლურჯო მთებო თეთრო სანატორია.
მომენატრა მზე სინათლის მფენი
მომენატრა ზღვა რომელიც ვრცელია

მერე დიდი პომპეზური კლიპი რომ იქნა გადაღებული ამ სიმღერაზე, განზრახ დავაკვირდი და მივაყურადე და აღმოჩნდა, რომ სიტყვა “ვრცელია” იქ “ჩვენია”–თი იყო შეცვლილი, კლიპში უკვე მღეროდნენ ზღვაზე, რომელიც “ჩვენი” იყო და არა “ვრცელი”, თუმცა იმის გათვალისწინებით, რომ ლექსის ავტორი გალაკტიონია, 100 %–იანი დარწმუნებით შეიძლებოდა იმის მტკიცება, რომ არც “ჩვენია” და არც “ვრცელია” არ ეწერა გალაკტიონისეულ ვერსიაში. ამაზე ფიქრი რომ დავიწყე, მივხვდი რომ აქ აუცილებლად სიტყვა “შორია” უნდა მჯდარიყო, სხვანაირად გალაკტიონი ვერ დაწერდა, ვინაიდან “სანატორიას” აქ მხოლოდ ერთი რითმა აქვს. მართლაც, მოვიძიე შემდეგ გალაკტიონის ტომში და აი, ეს ლექსი იქ ასე გამოიყურება:

გამარჯობა აფხაზეთო შენი,
ლურჯო მთებო თეთრო სანატორია.
მომენატრა მზე სინათლის მფენი.
მომენატრა ზღვა რომელიც შორია

ისმის შეკითხვა – არ არის შავი ზღვა შორი? – იმის გათვალისწინებით, რომ თავად ლექსის პათოსი ითხოვს ამას. ლექსში ავტორი დანანებით იხსენებს სადღაც იქ, შორს დარჩენილ სანუკვარ ადგილებს, სწორად ამიტომაც არის ზღვა “შორი”. სახტად დავრჩი, ვერ მივხვდი თუ რატომ დაუკარგეს ლექსს ელეგიური პათოსი და შემდეგ ვერც იმას თუ რატომ დაივიწყა ეს სიმღერა ყველამ… :)

Written by linguistuss

October 16, 2008 at 1:09 am