ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘დრო

გრადუსებზე და წამებზე

with 21 comments

შეიძლება ვინმემ არ იცის, ასეთები დარწმუნებული ვარ მრავლად არიან, თუ საიდან წარმოდგება სამოცად დაყოფის პრაქტიკა დროისა და კუთხეების ათვლისას. ჰოდა, სპეციალურად მათთვისაა ეს ტექსტი, რომელიც ძველი ჟურნალების ფურცლვისას შემომხვდა…

ძველ შუამდინარეთში, ტიგროსისა და ევფრატის აუზში ძველი შუმერები სახლობდნენ, რომელთაც საგრძნობი კვალი დატოვეს კაცობრიობის ისტორიაში. მავანნი იმასაც ამტკიცებენ, რომ შუმერები ქართველების წინაპრები არიანო, თუმცა ამ თემას მოდით გვერდი ავუაროთ და ძვ. შუმერთა მათემატიკურ მიღწევებზე შევაჩეროთ ყურადღება, რომელიც თავის მხრივ განვითარებული ვაჭრობით იყო განპირობებული.

შუმერებს არამხოლოდ ბორბალი, ირიგაცია და დამწერლობა გამოუგონიათ. მათ ასევე აღებ–მიმცემობის ერთეულის, ე.წ. ფულადი ერთეულის შექმნის პირველობასაც მიაწერენ. მათ ფულად ერთეულს მინა ერქვა და ის ვერცხლის ულუფას წარმოადგენდა, რომელსაც ჩვეულებრივ ორ ნაწილად ყოფდნენ, ვინაიდან 1 მინის მსყიდველობითუნარიანობა საკმაოდ მაღალი იყო. თითოეული ნახევარი თავის მხრივ კი სამ ნაწილად იყოფოდა და საბოლოო ჯამში ძვ. შუმერებს შორის მეექვსედი მინის შესაბამისი ვერცხლის ულუფები მიმოიქცეოდა.

შუამდინარეთში შუმერების მახლობლად კიდევ ერთი ხალხი სახლობდა, აქადეველები, რომელთა ფულად ერთეულსაც შეკელი ეწოდებოდა. როგორც ჩანს აქადეველთა “ვალუტა” არც თუ ისე მყარი იყო მინასთან მიმართებაში – მეექვსედი მინა 10 შეკელში იცვლებოდა, რაც ჯამში ჩვენთვის საინტერესო კურსს იძლეოდა: 1 მინა უდრიდა 60 შეკელს. ამასთან 60 ძალიან საინტერესო რიცხვია და გამყოფების დიდი რაოდენობით გამოირჩევა. ის უნაშთოდ იყოფა 2 , 3,  4, 5, 6–ზე და შესაბამისად ხურდის მიცემა ერთობ მოსახერხებელი იყო.

ძვ. ბაბილონელებმა რიცხვი 60 თვლის ერთეულად აირჩიეს და შესაბამისად სამოცობით არამხოლოდ აღებ–მიმცემობის დროს აზროვნებდნენ შუამდინარელები. მათ ერთი მინა წრეს შეუსაბამეს და მისი ნაწილები 60 ნაწილად გაყვეს. ასევე პატარა ნაწილები კიდევ სამოცად და ა.შ. შესაბამისად შემთხვევითი არ არის, რომ 1 გრადუსის მესამოცედ ნაწილს მინუტი ჰქვია, 1 მინუტის მესამოცედ ნაწილს კი სეკუნდი.

ძვ. ბერძნების, არაბებისა და დას. ევროპული მათემატიკური სკოლების წარმომადგენლებმა აჩვენეს, რომ სამოცობითი სისტემა ძალიან მოსახერხებელია, თუმცა ამავდროულად მოუხერხებელიც. მისი მოხერხებულობა ზემოხსენებული გამყოფების სიმრავლითაა განპირობებული, მოუხერხებლობა კი – პოზიციური ჩანაწერის სირთულით. სამოცობით სისტემაში 60 სიმბოლოა საჭირო რათა პოზიციური ჩანაწერი ვაწარმოოთ.

რადიკალურად მოაზროვნე პირები იმასაც კი ამბობდნენ, რომ ორი განსხვავებული სისტემა ზედმეტია და ერთ–ერთი მათგანი უნდა დარჩესო, თუმცა ჩემს მეზობელ ლამარასთან ახლა ვინმე რომ მივიდეს და უთხრას, რომ ამიერიდან საათში 60 წუთი აღარ არის და 10 ნაწილად იქნება დაყოფილი, ნამდვილად იფიქრებს, რომ ეხუმრებიან და განაგრძობს ღვეზელების ცხობას, ამიტომ სისადმინების პრაქტიკული რჩევა კვლავაც ძალაში რჩება: თუ მუშაობს, ხელი არ ახლო!

12.00 pm თუ 12.00 am – რომელია სწორი?

with 13 comments

ამასწინათ სამსახურში Oracle Corporation-დან წერილი მოგვივიდა, ზეგ ჩამოვდივართო და 12.00 pm–ზე შეხვედრა იქნებაო. ჩემი თანამშრომელი მეკითხება, ხომ არ იცი, ეს 12.00 pm შუადღეა თუ შუაღამეო? – მე ქვა ავაგდე და თავი შევუშვირე, რომ შუაღამე გამოდის მეთქი, მაგრამ არალოგიკური იყო, შეხვედრა შუაღამისას ვერ შედგებოდა! ამ ამბავს დიდხნიანი გარჩევა მოჰყვა, რაც საბოლოოდ ჩემი ფრაზით დასრულდა: ამერიკელების დედაც ჯეკ!

მოდით ყველაფერი თავიდან დავიწყოთ და ჯერ ენობრივი საკითხი გავარკვიოთ. თითქმის ყველას, ვისაც ინგლისურს ასწავლიან და როცა დგება ჟამი I am a table-იდან What time is it-ზე გადასვლისა, მოძღვრავენ, რომ ეს ორი ჯადოსნური აბრევიატურა: PM და AM – Past Meridian–ს და After Meridian–ს ნიშნავსო – არადა როგორ ცდებიან! სინამდვილეში ამ ორ აბრევიატურაში შემავალი სამი სიტყვიდან არც ერთი არ არის ინგლისური ენის ნაწილი, სამივე – ლათინურია. საუბარი გვაქვს სიტყვებზე: Ante, Post და Meridies – რომელთაგან პირველი ორი დროის წინსართებია და “მდე”–ს და “შემდეგ”–ს აღნიშნავს, Meridies კი – შუადღეა. ამასთან ფრაზაში ეს შუადღე ბრალდებით ბრუნვაში დგას და ამიტომაცაა, რომ ეს ორი აბრევიატურა ასე იშიფრება:

  • PM – Post Meridiem – შუადღის შემდეგ
  • AM – Ante Meridiem – შუადღემდე

მას შემდეგ, რაც ენობრივი საკითხი გავარკვიეთ, მოდით ლოგიკურ ნაწილზე გადავიდეთ. საუბარი გვაქვს დროის აღრიცხვის 12 საათიან სისტემაზე, რომელსაც შორეული წარსული აქვს და რომლის ფესვებიც ძვ. ეგვიპტესა და შუამდინარეთში იკარგება. მესოპოტამიასა და ეგვიპტეზე ვერაფერს ვიტყვი, თუმცა ძველ რომში 12 საათიანი სისტემა ზუსტად იგივე იყო, რაც ახლა გვაქვს, თავისი PM/AM–ით, ამიტომაც რა გასაკვირია, რომ მთელს პლანეტაზე დროის უნიფიკაციისა და სისტემაციის დროს 12 საათიანი აღრიცხვისათვის ძვ. რომაული ტრადიცია აეღოთ ბაზისად! თუმცა მთელი სიგრძე სიგანით ამ ტრადიციას როგორც ჩანს არავინ მისდევს. ერთი სიტყვით, 12.00 PM–იც და 12.00 AM–იც ორივე ერთი და იმავე დროზე – შუაღამეზე – მიუთითებენ, ოღონდ განსხვავება იმაშია რომ ეს შუაღამეები სხვადასხვა დღის გასაყარს ეკუთვნის. შუადღიდან უკან გადაზომილი 12 საათი და შუადღიდან წინ გადაზომილი 12 საათი – ორივე შუაღამეზე უწევს!

ორაზროვნება თავიდან რომ აეცილებინათ რომაელები, როცა საუბარი ჰქონდათ ზუსტად შუადღეზე და შუაღამეზე, Post Meridiem/Ante Meridiem ფორმულაზე უარს ამბობდნენ და პირდაპირ შუადღეს (Merides), ან შუაღამეს (media nox) იძახდნენ. ეს ტრადიცია შემდგომში ინგლისშიც გავრცელდა და დღესდღეობით არსებობს პირდაპირი მითითება, რომ შუადღეს და შუაღამეს noon და midnight უწოდონ და არ გამოიყენონ ეს ჯადოსნური აბრევიატურები PM/AM სახით, თუმცა ამერიკელები რისი ამერიკელები იქნებოდნენ, ორიგინალობა რომ არ დაეწყოთ?!

მაგალითისთვის, გრინვიჩის ეროვნული მუზეუმის საიტიდან ამონარიდიც კმარა:

Is noon 12 a.m. or 12 p.m.? 12 noon is neither a.m. nor p.m.
To avoid confusion, the correct designation for twelve o’clock is 12 noon or 12 midnight. Alternatively, the twenty-four-hour-clock system may be used.
The abbreviation a.m. stands for ante-meridiem (before the Sun has crossed the line) and p.m. for post-meridiem (after the Sun has crossed the line). At 12 noon, the Sun is at its highest point in the sky and directly over the meridian. It is therefore neither “ante-” nor “post-“.

ამერიკაში კი სხვაგვარად ფიქრობენ და ისინი 12.00 PM-ს შუადღეს უწოდებენ, 12.00 AM–ს კი – შუაღამეს, რატომ არავინ იცის! :)

ამ მშრალ რიცხვებზე რომ ვწერდი, თავში იოსებ გრიშაშვილის ლექსი, “საათის ისრები” მიტრიალებდა, ამიტომაც ამ ლექსით დავასრულებ ჩემს დღევანდელ პოსტს:

საათის ისრები
იოსებ გრიშაშვილი

ო, შეხამება სხვადასხვა ფერთა
პოეზიისთვის არის მისწრება.
ნეტავი ერთხელ ჩვენც შეგვაერთა
საათის ყდაზე შეკრულ ისრებად.

მინდა გფარავდე, მინდა მფარავდე,
ერთად ვიაროთ განუყრელ წყვილად.
მე შენს საყურეს კოცნას ვპარავდე,
შენ ჩემს ლოყაზე გეძინოს ტკბილად.

მსურს ერთად ვიყოთ შენაფიცარი,
როგორც ყვავილზე სუნთქვა ნამისა,
როგორც საათის ორი ისარი
შუადღისას და შუაღამისას.