ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘იაპონია

წითელ ნემსიყლაპიაზე ნადირობა

with 2 comments

მე-18 საუკუნის იაპონიაში, ედოს ეპოქაში ცხოვრობდა პოეტი ქალი ფუკუდა ტიო-ნი, რომელიც ჩემთვის მხოლოდ ერთი ჰაიკუთია ცნობილი, თუმცა სხვა ჰაიკუებიც აქვს ცხადია. პოეტს ეს ჰაიკუ, გადმოცემის თანახმად შვილის სიკვდილის შემდეგ დაუწერია და მასში ის გამოუთქმელი სევდაა ჩაქსოვილი, რომლითაც გაჟღენთილია კარგი პოეზია. ეს ჰაიკუ თქვენც გეცოდინებათ თამაზ ჩხენკელის თარგმანში:

“ო, კალიების მდევნელო ჩემო.
აწ რა უცნაურ ქვეყანაში
შეგირბენია.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს თარგმანი სრულად გადმოსცემს შვილმკვდარი დედის დარდს, მგონია რომ სიღრმე აკლია. ის სიღრმე, რომელიც იაპონური ორიგინალის გაცნობის შემდეგ აღმოვაჩინე (გუგლტრანსლეითით იაპონური საიტების დევნა ჩემი ჰობია). ჰაიკუში ის ბიჭი ნემსიყლაპიაზე ნადირობას გადაყვა და არა კალიების დევნას. ნემსიყლაპია კი ამ ჰაიკუში ე.წ. “კიგოს” წარმოადგენს, რომელიც ჰაიკუს აუცილებელი ატრიბუტია და წელიწადის ერთ-ერთი დროის სიმბოლიზირება უნდა იტვირთოს. ამ შემთხვევაში ნემსიყლაპიაზე ნადირობა შემოდგომის მაცნეა, იმ შემოდგომისა, რომელიც ფუკუდა ტიო-ნის ცხოვრებაში დაიწყო, შვილის სიკვდილის შემდეგ.

იაპონური მითებისა და თქმულებების კრებულში შემომხვდა ადრე იაპონიის ძველი პოეტური სახელწოდება – “აკიცუშიმა” რაც სიტყვასიტყვით “ნემსიყლაპიების ქვეყანას” ნიშნავს. შემდეგ აკიცუშიმა მეორე მსოფლიო ომში იაპონიის ფლოტის დიდ სამხედრო ხომალდს ერქვა, თუმცა ეს სხვა ისტორიაა. ერთი სიტყვით იმის თქმა მსურს, რომ ნემსიყლაპიების, როგორც შემოდგომის მახარობლების მიმართ იაპონელებს საკრალური დამოკიდებულება აქვთ, რასაც ეს ისტორია ცხადყოფს: მე-17 საუკუნეში მცხოვრებ პოეტს ტაკარაი კიკაკუს დაუწერია ჰაიკუ “ბადრიჯანს რომ ფრთები ჰქონდეს მერცხალი იქნებოდას” სტილში:

წითელი ნემსიყლაპია.
ფრთები მოაგლიჯე და
წითელ წიწაკად იქცევა

ეს არ მოსწონებია მაცუო ბაშოს და კიკაკუსთვის უთქვამს შენ ასე აკატონბო (წითელი ნემსიყლაპია) მოკალიო. მე ასე დავწერდიო:

წითელ წიწაკას,
ფრთები რომ გამოვაბათ
ნემსიყლაპიად გადაიქცევა

პოეზია უნდა ქმნიდეს, ახალ სიცოცხლეს უნდა შთაბერავდეს სულს და არ უნდა კლავდესო…

წითელ ნემსიყლაპიაზე ნადირობის დასასრული.

Advertisements

Written by linguistuss

June 27, 2017 at 5:23 am

ჰინომარუ ბენტო

with 7 comments

იაპონურ კულტურაში ფართოდაა გავრცელებული შეფუთული ერთპორციიანი საკვები, რომელსაც ბენტოს უწოდებენ. ბენტოს ძირითადი მომხმარებლები სკოლის მოსწავლეები და ქარხნის მუშები არიან და შესაბამისად ბენტოს მომზადების ხელოვნებას იაპონელი დიასახლისების აუცილებელი უნარ–ჩვევების სიაში უმთავრესი ადგილი უკავია, თუმცა ქმრებისა და შვილებისთვის სამსახურში, თუ სკოლაში წასაღები სადილის მომზადება მოსაწყენი რომ არ გამოსულიყო იაპონელი დიასახლისები თვითშემოქმედებით დაკავდნენ და ამგვარად შეიქმნა ე.წ. Bento Art, რომლის მაგალითებიც შეგიძლიათ იხილოთ ამ ბმულზე, ან ამაზე.

ბენტოს გაფორმების ხელოვნებაშიც ხელოვნების სხვა ჟანრების მსგავსად არსებობს სიუჟეტები და თემები, რომლებსაც ძალიან ხშირად მიმართავენ უსაქმური და თვითშემოქმედი იაპონელი დიასახლისები (უსაქმური – ამ შემთხვევაში უღირსი ეპითეტი არ არის). ერთ–ერთი ასეთი ხშირად გამეორებული თემა ჰინომარუს თემაა. ამ ბენტოს შესაქმნელად თუ მოსამზადებლად სულ ორი ინგრედიენტია საჭირო: ბრინჯი და ცენტრში დასკუპებული უმებოში, იაპონელთა ღრმა რწმენით,  დაღლილობისა და სტრესის მოსახსნელი საუკეთესო საშუალება, რომელიც სპეციალური ტექნოლოგიით დამზადებული ქლიავის ჩირისმაგვარი საჭმელია. ჰოდა როგორ ფიქრობთ რას ეძახიან იაპონელები “ჰინომარუს”?! მართალია, “ჰინომარუ” იაპონიის დროშის მეტსახელია, რომელიც თარგმანში “მზის დისკოს” ნიშნავს.

Written by linguistuss

January 11, 2011 at 12:06 pm

სამურაები და ლოგიკა

with 4 comments

ოდესღაც ქალაქ ედოში, რომელსაც ახლა ტოკიო ჰქვია, ხუთი სამურაი ჩაუსხდა და გოს თამაში დაიწყეს. თამაში ზლაზვნით მიმდინარეობდა, დაფაზე ჯერ კიდევ ეულად გრძნობდნენ თავს შავი და თეთრი ქვები. ერთი სამურაი წამოდგა, მოთამაშეები დროებით მიატოვა და ოთახიდან გავიდა. ოთახში დარჩენილმა სამურაებმა კი ჩხუბი დაიწყეს. ჩხუბში წავიდა კატანების ტრიალი და ერთი მათგანი შეეწირა კიდეც ამ ინციდენტს. ამასობაში ლამპებიც აატრიალეს და ოთახში სრულმა სიბნელემ და არეულობამ დაისადგურა. ხმაურზე გარეთ გასული სამურაი დაბრუნდა და ეს სურათი რომ იხილა მოჩხუბრებს დაწყნარება და სანათურების ანთება ურჩია.

შუქი რომ აანთეს და ყველანი მეტ-ნაკლებად დაწყნარდნენ, ახალმოსულმა მეც მათქმევინეთ რაღაცო, ბრძანა, და სიტყვა არ ჰქონდა დამთავრებული, რომ დარჩენილ სამურაითაგან ერთ-ერთს ხმლის ერთი მოძრაობით თავი მოჰკვეთა, შემდეგ კი ვითომც არაფერი მომხდარიყოს დარჩენილებს მიმართა: ჩემმა სამურაისებურმა იღბალმა დღეს ზურგი მაქცია. სწორად იმ დროს გავედი ოთახიდან ბუნებრივი მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად, როდესაც აქ უნდა ვყოფილიყავი და ჩემი ღირსება უნდა დამეცვა. თუ ჩემი საქციელი სხვების მიერ სულმდაბლობად იქნება აღქმული, მე მხოლოდ ერთი გზა მრჩება – ჰარაკირი. იმ შემთხვევაშიც კი, თუკი არ დამადანაშაულებენ, რომ განზრახ გავედი ტუალეტში, ამჯერადაც მხოლოდ ერთი გზა მრჩება – ჰარაკირი. მე თავი მოვკვეთე ადამიანს იმიტომ, რომ მსურს მოვკვდე როგორც მოწინააღმდეგეზე გამარჯვებული და არა როგორც სიმხდალეში შემჩნეული სამურაი…

პ.ს. ლოგიკა ისვენებს…

Written by linguistuss

April 11, 2009 at 1:34 am

წავალ და ფუგუს მივეძალები…

with 14 comments

დღეს საღამოს,
ჩემი სატრფო ჩემთან ვერ მოვა,
წავალ და ფუგუს მივეძალები…
ბუსონი

fugu

საუკუნეების განმავლობაში კარჩაკეტილმა, თუ საზღვრებჩაკეტილმა ცხოვრებამ იაპონიაზე დიდი გავლენა იქონია. იაპონელთა უცნაურობის შესახებ ბევრი მითი და ლეგენდა არსებობს. უცნაურობისა არ ვიცი და ისინი რომ განსხვავებულები არიან – ფაქტია. სწორად ეს განსხვავებულობა ბადებს იმ გამორჩეულ დამოკიდებულებას, რომელიც მთელს მსოფლიოში შეინიშნება მათ მიმართ.

დღესდღეობით დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ არსებობს ორი იაპონია: ერთი რეალური – კუნძულოვანი სახელმწიფო და მეორე ირეალური – დასავლეთში მცხოვრებთა ფანტაზიის ნაყოფი. არ არსებობს ჰოლივუდური ფილმი იაპონიის შესახებ, რომ საკურა, კატანა, ნინძა, ჩაის ცერემონიალი, ფუძი, ჰარაკირი და ფუგუ არ იყოს ნახსენები. შეიძლება ითქვას, რომ შექმნილია მდგრადი სტერეოტიპი იაპონური ესთეტიკისა და უცნაურობის შესახებ და ეს ორი მთელი სიცხადით თევზ ფუგუზე საუბრის დროს იჩენს ხოლმე თავს.

ფუგუ ატლანტის, ინდოეთის და წყნარი ოკეანის წყლებში ბინადრობს. ეტანება მარჯნის კუნძულებსა და რიფებს. ზომებით ხელის მტევნის ხელაა, დაცურავს ძალიან ზანტად, ზოგჯერ უკუმიმართულებითაც კი, თუმცა, თუ მაინცდამაინც რეალურ ინფორმაციაზეა ლაპარაკი, როდესაც მასზე ვსაუბრობთ, უნდა ავღნიშნოთ ორი რამ: ის ძალიან გემრიელია და ის ძალიან შხამიანია… საფრთხის მოახლოებისთანავე ბურთივით იბერება და ვაი, იმ ზვიგენს, რომელიც მის შეჭმაზე დაიწყებს ფიქრს. მთელი მისი კანი და შიგნეულობა ძლიერმოქმედი შხამიანი ნივთიერებით, ტეტროდოტოქსინითაა გაჟღენთილი, მაგალითისთვის იმის თქმაც კმარა, რომ ერთი მილიგრამი ტეტროდოტოქსინი ადამიანისათვის სასიკვდილო დოზას წარმოადგენს.

მიუხედავად ფუგუს შხამიანობისა, ის იაპონური კულინარიის ყველაზე გამორჩეული დელიკატესია. ამ მავნე ჩვევას, რასაც ფუგუს დაჭერა, მომზადება და მირთმევა წარმოადგენს საუკუნეების განმავლობაში ებრძოდნენ იაპონელი იმპერატორები. მეიძის ხანაში (1868–1912) ფუგუს საკვებად გამოყენება აკრძალული იყო, თავად ფუგუ კი ერთადერთი კერძია, რომლის ჭამაც კანონით ეკრძალება იაპონიის იმპერატორს (საწყალი!). თუმცა, აკრძალვებით რომ ვერაფერს გახდნენ და ვერაფრით რომ ვერ დაუშალეს თავის ხალხს ამ თევზის დაჭაშნიკება, იაპონელმა მმართველებმა ჩათრევას ჩაყოლა ამჯობინეს და საკითხს მეორე მხრიდან მიუდგნენ. ჯერ კიდევ 1598 წელს გაჩნდა კანონი, რომელიც მზარეულისგან სპეციალურ სახელმწიფო ლიცენზიას ითხოვდა, რათა მას ფუგუს მომზადების უფლება ჰქონოდა. სწორად ამ კანონმა გაუძლო დროს და დღევანდელ იაპონიაშიც მზარეული ვალდებულია ფუგუს მომზადების ხანგრძლივი და შრომატევადი გამოცდები ჩააბაროს.

ფუგუს გამოცდები ავტომობილის მართვის ქართული გამოცდები არ გეგონოთ, ლიცენზიის მოსაპოვებლად მზარეული ვალდებულია გაიაროს სამწლიანი კურსები და ჩააბაროს ორი გამოცდა: თეორიაში და პრაქტიკაში. გამოცდის თეორიული ნაწილის ჩასაბარებლად მათ ფუგუს ათობით ნაირსახეობის თავისებურება უნდა იცოდნენ, რომელიც შხამისგან გაუნებელყოფის სხვადასხვა მეთოდიკას გულისხმობს. პრაქტიკული გამოცდა ფუგუს ყველა წესის დაცვით მომზადებას საჭიროებს და ბოლოში მის შეჭმას.

ძალიან მკაცრი მოთხოვნებია დაწესებული რესტორნების მიმართაც, სადაც ფუგუს გასინჯვა შეიძლება. მათი მეპატრონეები ვალდებულნი არიან დაიცვან მკაცრი სანიტარული ნორმები, რაც ფუგუს შენახვას, მის მომზადებას და კლიენტამდე მიტანას ითვალისწინებს. თუმცა, ჩიტისგან განსხვავებით, ფუგუ ბრდღვნად ღირს (როგორც ამბობენ) და, თავად იაპონელებზე რომ არაფერი ვთქვათ, იაპონიაში ყოველწლიურად უამრავი ტურისტი ჩადის ფუგუს დასაგემოვნებლად, ამიტომაც ფუგუს ერთი პორციის ფასი 100 დოლარიდან 500 დოლარამდე მერყეობს (გააჩნია სეზონს, ზამთარში ფუგუ ყველაზე გემრიელია და შესაბამისად მისი ფასიც მაქსიმალურია).

წესების, ნორმების და მკაცრი გამოცდების მიუხედავად იაპონიაში ფუგუს ჭამით ხალხი მაინც იღუპება და ეს მათ კულტურაში ტრაგედიად არ აღიქმება, სიკვდილი ხომ საკრალური ცნებაა იაპონელთათვის. ისინი საუკუნეების განმავლობაში ქმნიდნენ ლამაზი სიკვდილის ფილოსოფიას. უგემრიელესი ფუგუს ჭამისას გარდაცვალება კი სიცოცხლის დასრულების ერთ–ერთი ყველაზე სასურველი გზაა ამომავალი მზის ქვეყანაში. ოფიციალური სტატისტიკის მიხედვით 1974–1983 წლებში იაპონიაში დაფიქსირდა ფუგუთი მოწამვლის 646 შემთხვევა აქედან 179 სასიკვდილო იყო. ზედმეტი არ იქნება იმის დაზუსტება, თუ რას იწვევს ტეტროდოტოქსინი ადამიანის სხეულში მოხვედრის შემდეგ: იგი საღ გონებაზეა, თუმცა სხეული მთლიანად უშეშდება, ვერც ერთ კუნთს ვერ ამოძრავებს, ვერ ლაპარაკობს, ვერც სუნთქავს. სიკვდილის მიზეზიც შესაბამისად გაგუდვაა და უჰაერობაა ხოლმე. დღემდე ფუგუს მოწამვლის თავდასაცავი ანტიდოტი ნაპოვნი არ არის, ერთადერთი მასთან ბრძოლის საშუალება ხელოვნური სუნთქვაა მანამდე, სანამ შხამის ზემოქმედება შესუსტდება, რაც საშუალოდ 24 საათი გრძელდება.

ყველაფერი ამის გათვალისწინებით ისმის შეკითხვა, რატომაა ასეთი პოპულარული ფუგუ, როდესაც მზარეულის ოსტატობაზეა დამოკიდებული ადამიანის სიცოცხლე?! რატომ იგდებენ ადამიანები თავს საფრთხეში ერთი პატარა თევზის გასინჯვის ფასად?! ამაზე პასუხად ფუგუთი “მოწამლულები” ამბობენ, რომ ფუგუ ძალიან გემრიელია, რომლის წინაშეც სიკვდილის შიშს არანაირი ფასი არ აქვს და თავად ის ადამიანი, ვინც სიფრთხილის გამო ამბობს ფუგუს გასინჯვაზე უარს, იაპონელთა თვალში მხდალი და არაპოეტური ნატურის მქონეა. მეორე მხრივ ტეტროდოტოქსინი მცირე რაოდენობით ძლიერი ნარკოტიკია, სწორად ეს ნარკოტიკი აძლევს იმ ფაქიზ გემოს, რისი გულისთვისაც იაპონელები “მუცელს იფატრავენ” და გაგიჟებულები არიან…

წიკიპედიის თანახმად, დღესდღეობით მეცნიერების ზეობის ხანაში, იაპონელებმა მიაღწიეს სასურველ შედეგს, გამოიყვანეს ფუგუს ჯიში, რომელიც სრულებით არ არის შხამიანი, მაგრამ რად გინდა?! – ასეთი ფუგუს ჭამას, როგორც ჩანს “მუღამი” არ აქვს და ამიტომაც პოპულარობით კვლავ ოკეანის ბინადარი, მამაპაპური ფუგუ სარგებლობს და არა, რომელიმე წყალსატევში ზანტად მოლივლივე ფუგუს არასრულფასოვანი კლონი…

ყველაფერი ზემოხსენებულის შემდეგ, ამის წერისას ერთი უწყინარი შეკითხვა მებადება – რატომ არ აკეთებენ თბილისის იაპონურ რესტორნებში ფუგუს?! ჩვენ რა არ გვინდა ზეციურ გემოს ვეზიაროთ, თუ მაინცდამაინც ტოკიოში უნდა წავიდეთ ფუგუს საჭმელად?!

P.S. მასალა რუსულ, ინგლისურ და ფრანგულ ენებზე არსებულ ელექტრონულ ინფორმაციულ წყაროებში მოვიძიე, შესაბამისად ზემოთ ფუგუზე მონათხრობი რეალურ იაპონიას ასახავს თუ ირეალურს ამის გარკვევა თქვენთვის მომინდვია :)