ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘ინგლისი

ინგლისელთა შემოსევა

with 18 comments


ინგლისელებს და ფრანგებს ერთმანეთი როგორ “უყვართ” ეს ყველას მოეხსენება. მათი “სიყვარული” ორივე ენაშია აღბეჭდილი და ყველაფერი ასწლიანი ომიდან, ან უფრო ადრე იღებს სათავეს. აი, იმ დროს როდესაც ინგლისელები მატერიკზე გადმოსხდნენ და მერე ჟანა დარკმა ივარგა და ერთი სიტყვით, ეს ყველას გვაქვს ნასწავლი ისტორიის გაკვეთილებზე. მე მსურს იმის შესახებ მოგითხროთ, რაც არ წერია ისტორიის სახელმძღვანელოებში და რის შესახებაც ფრანგული ენის ლექსიკონებიც კი დუმან. ამასწინად ერთ–ერთ ფორუმზე, რომელიც ფრანგულ კალამბურებს და გამონათქვამებს ეძღვნებოდა, შემომხვდა შემდეგი ფრაზები:

  • Avoir les anglais
  • Avoir ses anglais
  • Les anglais débarquent
  • Les anglais ont débarqué

თითოეულ ამ ფრაზაში ნათქვამია იმაზე, რომ ვიღაცას (თავისი) ინგლისელები ჰყავს, ან იმაზე, რომ ინგლისელები გადმოსხდნენ. ჯერ ვერ მივხვდი რას ნიშნავდა ამ ინგლისელთა ყოლა თუ გადმოჯდომა, თუმცა გუგული დეიდას შეწუხების შემდეგ მთელი ისტორიული ექსკურსი ვიპოვე, სადაც მოთხრობილი იყო ფრანგებისა და ინგლისელების ისტორიულ დაპირისპირებაზე, ინგლისელთა წითელ ფარაჯებზე და ა.შ. პრინციპში საკვირველი არც არაფერია, უსიამოვნო და მტკივნეული მოვლენისათვის შენი მტრის სახელის დარქმევა და ამ მოვლენის მტერთან გაიგივება, ეს ჩვეულებრივი მოვლენაა სხვადასხვა ენებში, თუმცა თუ ასწლიან ომს, ან შემდგომ ეპოქებს, გავიხსენებთ, იმდენად ხშირად და ამავე დროს პერიოდულად სტუმრობდნენ ინგლისელები საფრანგეთის ნაპირებს, რომ არცაა გასაკვირი ფრანგებმა ერთი პერიოდული და მტკივნეული მოვლენა მეორე პერიოდულ და არანაკლებ უსიამოვნო შემოსევებს თუ დაუკავშირეს.

P.S. ისე ისტორიული პარალელი რომ გავავლოთ ქართულ ენაში ამ მოვლენას “ყიზილბაშების შემოსევა” უნდა ერქვას, რაც ლათინურ Menstrualis–ს, ანუ ყოველთვიურს, ნამდვილად სჯობს…

Advertisements

Written by linguistuss

July 4, 2010 at 6:40 pm

გადაწექი და იფიქრე ინგლისზე

with 15 comments

ინგლისურ ენაში ერთი ძარღვიანი ფრაზა არსებობს – Lie back and think of England (გადაწექი და იფიქრე ინგლისზე), რომელიც ფოტოზე გამოსახული ქალბატონების ეპოქაში იღებს სათავეს. ლეგენდის მიხედვით ეს სწორად ის ფრაზა იყო, რომელიც დედოფალმა ვიქტორიამ უთხრა თავის ქალიშვილს საქორწინო ღამის წინ. შემდგომში მან აღმზრდელობით–პატრიოტული იერი შეიძინა და უსახურ გუვერნანტკებსაც მეტი რა უნდოდათ, დადიოდნენ და მოძღვრავდნენ თავის აღსაზრდელებს.

გუშინ, როდესაც მე ოცნების კოშკებს ვაგებდი და არგენტინა–ინგლისის მოსალოდნელ რევანშზე ვფიქრობდი, ამ ფრაზამ სხვა მნიშვნელობა შეიძინა. მეორე ტაიმში, როდესაც გერმანელებმა მეოთხე ბურთი გაიტანეს, გადავწექი და დავიწყე ფიქრი ინგლისზე… ალბათ, ასევე მოიქცა ინგლისის ნაკრების თითოეული ქომაგი, ვინაიდან მხოლოდ ამას თუ შეედრება ის განცდა, რომელიც რუნის აბსურდული ოფსაიდის, ლამპარდის არჩათვლილი გოლის და მეორე ტაიმში კარში მიღებული ორი უპასუხო ბურთის შემდეგ დაეუფლათ ინგლისის ნაკრების ჭეშმარიტ ქომაგებს…

Written by linguistuss

June 28, 2010 at 5:00 pm

12.00 pm თუ 12.00 am – რომელია სწორი?

with 13 comments

ამასწინათ სამსახურში Oracle Corporation-დან წერილი მოგვივიდა, ზეგ ჩამოვდივართო და 12.00 pm–ზე შეხვედრა იქნებაო. ჩემი თანამშრომელი მეკითხება, ხომ არ იცი, ეს 12.00 pm შუადღეა თუ შუაღამეო? – მე ქვა ავაგდე და თავი შევუშვირე, რომ შუაღამე გამოდის მეთქი, მაგრამ არალოგიკური იყო, შეხვედრა შუაღამისას ვერ შედგებოდა! ამ ამბავს დიდხნიანი გარჩევა მოჰყვა, რაც საბოლოოდ ჩემი ფრაზით დასრულდა: ამერიკელების დედაც ჯეკ!

მოდით ყველაფერი თავიდან დავიწყოთ და ჯერ ენობრივი საკითხი გავარკვიოთ. თითქმის ყველას, ვისაც ინგლისურს ასწავლიან და როცა დგება ჟამი I am a table-იდან What time is it-ზე გადასვლისა, მოძღვრავენ, რომ ეს ორი ჯადოსნური აბრევიატურა: PM და AM – Past Meridian–ს და After Meridian–ს ნიშნავსო – არადა როგორ ცდებიან! სინამდვილეში ამ ორ აბრევიატურაში შემავალი სამი სიტყვიდან არც ერთი არ არის ინგლისური ენის ნაწილი, სამივე – ლათინურია. საუბარი გვაქვს სიტყვებზე: Ante, Post და Meridies – რომელთაგან პირველი ორი დროის წინსართებია და “მდე”–ს და “შემდეგ”–ს აღნიშნავს, Meridies კი – შუადღეა. ამასთან ფრაზაში ეს შუადღე ბრალდებით ბრუნვაში დგას და ამიტომაცაა, რომ ეს ორი აბრევიატურა ასე იშიფრება:

  • PM – Post Meridiem – შუადღის შემდეგ
  • AM – Ante Meridiem – შუადღემდე

მას შემდეგ, რაც ენობრივი საკითხი გავარკვიეთ, მოდით ლოგიკურ ნაწილზე გადავიდეთ. საუბარი გვაქვს დროის აღრიცხვის 12 საათიან სისტემაზე, რომელსაც შორეული წარსული აქვს და რომლის ფესვებიც ძვ. ეგვიპტესა და შუამდინარეთში იკარგება. მესოპოტამიასა და ეგვიპტეზე ვერაფერს ვიტყვი, თუმცა ძველ რომში 12 საათიანი სისტემა ზუსტად იგივე იყო, რაც ახლა გვაქვს, თავისი PM/AM–ით, ამიტომაც რა გასაკვირია, რომ მთელს პლანეტაზე დროის უნიფიკაციისა და სისტემაციის დროს 12 საათიანი აღრიცხვისათვის ძვ. რომაული ტრადიცია აეღოთ ბაზისად! თუმცა მთელი სიგრძე სიგანით ამ ტრადიციას როგორც ჩანს არავინ მისდევს. ერთი სიტყვით, 12.00 PM–იც და 12.00 AM–იც ორივე ერთი და იმავე დროზე – შუაღამეზე – მიუთითებენ, ოღონდ განსხვავება იმაშია რომ ეს შუაღამეები სხვადასხვა დღის გასაყარს ეკუთვნის. შუადღიდან უკან გადაზომილი 12 საათი და შუადღიდან წინ გადაზომილი 12 საათი – ორივე შუაღამეზე უწევს!

ორაზროვნება თავიდან რომ აეცილებინათ რომაელები, როცა საუბარი ჰქონდათ ზუსტად შუადღეზე და შუაღამეზე, Post Meridiem/Ante Meridiem ფორმულაზე უარს ამბობდნენ და პირდაპირ შუადღეს (Merides), ან შუაღამეს (media nox) იძახდნენ. ეს ტრადიცია შემდგომში ინგლისშიც გავრცელდა და დღესდღეობით არსებობს პირდაპირი მითითება, რომ შუადღეს და შუაღამეს noon და midnight უწოდონ და არ გამოიყენონ ეს ჯადოსნური აბრევიატურები PM/AM სახით, თუმცა ამერიკელები რისი ამერიკელები იქნებოდნენ, ორიგინალობა რომ არ დაეწყოთ?!

მაგალითისთვის, გრინვიჩის ეროვნული მუზეუმის საიტიდან ამონარიდიც კმარა:

Is noon 12 a.m. or 12 p.m.? 12 noon is neither a.m. nor p.m.
To avoid confusion, the correct designation for twelve o’clock is 12 noon or 12 midnight. Alternatively, the twenty-four-hour-clock system may be used.
The abbreviation a.m. stands for ante-meridiem (before the Sun has crossed the line) and p.m. for post-meridiem (after the Sun has crossed the line). At 12 noon, the Sun is at its highest point in the sky and directly over the meridian. It is therefore neither “ante-” nor “post-“.

ამერიკაში კი სხვაგვარად ფიქრობენ და ისინი 12.00 PM-ს შუადღეს უწოდებენ, 12.00 AM–ს კი – შუაღამეს, რატომ არავინ იცის! :)

ამ მშრალ რიცხვებზე რომ ვწერდი, თავში იოსებ გრიშაშვილის ლექსი, “საათის ისრები” მიტრიალებდა, ამიტომაც ამ ლექსით დავასრულებ ჩემს დღევანდელ პოსტს:

საათის ისრები
იოსებ გრიშაშვილი

ო, შეხამება სხვადასხვა ფერთა
პოეზიისთვის არის მისწრება.
ნეტავი ერთხელ ჩვენც შეგვაერთა
საათის ყდაზე შეკრულ ისრებად.

მინდა გფარავდე, მინდა მფარავდე,
ერთად ვიაროთ განუყრელ წყვილად.
მე შენს საყურეს კოცნას ვპარავდე,
შენ ჩემს ლოყაზე გეძინოს ტკბილად.

მსურს ერთად ვიყოთ შენაფიცარი,
როგორც ყვავილზე სუნთქვა ნამისა,
როგორც საათის ორი ისარი
შუადღისას და შუაღამისას.

ბორცვი, ბორცვი, ბორცვი, ბორცვი

with 2 comments

თანამედროვე ინგლისის ტერიტორიაზე მრავალი საუკუნის განმავლობაში სხვადასხვა ხალხი ცვლიდა ერთმანეთს. თანმიმდევრობა ასეთი იყო: კელტების შემდეგ მოვიდნენ ვალიელები, ვალიელები ნორმანებმა დაიპყრეს და ბოლოს ინგლისის საჭადრაკო დაფაზე ანგლო–საქსები გაბატონდნენ. ამან გარკვეულწილად თავისი დაღი დაასვა ბრიტანეთის კუნძულის ტოპონიმიკას.

ჩრდილო–დასავლეთ ინგლისში, კამბრიის საგრაფოში არის ბორცვი სახელწოდებით ტორპენჰოუ ჰილი. ამ ბორცვის სახელწოდება თითქოს უძველესი პალიმფსესტია, რომელზედაც ყოველი ახალმოსული ხალხი თავისწილ სიტყვას ამატებს. რა გასაკვირიც არ უნდა იყოს ამ ბორცვის სახელწოდება ითარგმნება როგორც: “ბორცვი, ბორცვი, ბორცვი, ბორცვი”. “ტორ” კელტურად არის ბორცვი, “პენ” – ვალიურად, “ჰოუ” – ასე მოიხსენიებდნენ ნორმანები ბორცვს და ბოლოს “ჰილ” – ინგლისურად.

ამ მოვლენას ლინგვისტები იმ გარემოებით ხსნიან, რომ ახალმოსულებმა ადგილობრივების ენა არ იცოდნენ, შესაბამისად მათ ადგილობრივი სახელწოდება აიღეს და მიამატეს თავისი. მსგავი გარემოების წყალობით მრავალი გეოგრაფიული ობიექტის სახელწოდებაა შექმნილი. შორს რომ არ წავიდეთ, მაგალითად ასე შეიქმნა უდაბნო საჰარას (საჰრაუ – უდაბნოა არაბულად), სიერა ნევადას მთების (სიერა – მთები ესპანურად) და ა.შ. სახელწოდებები.

Written by linguistuss

June 4, 2009 at 9:43 am