ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘ლათინური

ირეჩეკის ხაზი

with 7 comments

ჩეხმა ისტორიკოსმა, კონსტანტინე ირეჩეკმა 1911 წელს დაწერილ წიგნში “სერბთა ისტორია” ერთ საინტერესო მომენტს გაუსვა ხაზი. მან შეამჩნია, რომ არქეოლოგიურ ძეგლებზე არსებული წარწერები ჩრდილოეთისაკენ უპირატესად ლათინური ანბანით იყო შესრულებული, სამხრეთის მიმართულებით კი ლათინურს ბერძნული ენაცვლებოდა. მრავალი არქეოლოგიური არტეფაქტის ანალიზის შემდეგ მან ჰიპოტეთური ხაზი გაავლო, რომელიც ლათინურ და ძვ. ბერძნული ენების გავლენის გამყოფ საზღვარს წარმოადგენდა ჩვ. წ. IV საუკუნემდე. ეს ხაზი თანამედროვეობაში აღარ არის ხაზი და უკვე ვინ იცის როგორი ზიგზაგის ფორმა აქვს, თუმცა აქ ეს არ არის მნიშვნელოვანი. მთავარი იმის ხაზგასმაა, რომ მიუხედავად ენებისა და ადამიანების ქაოტური გავრცელებისა მეტადონეზე წესრიგი მაინც არსებობს და დაკვირვებით მიღებული შედეგი ჩვენს გაოცებასაც ახერხებს.

Advertisements

Written by linguistuss

January 22, 2010 at 4:58 am

12.00 pm თუ 12.00 am – რომელია სწორი?

with 13 comments

ამასწინათ სამსახურში Oracle Corporation-დან წერილი მოგვივიდა, ზეგ ჩამოვდივართო და 12.00 pm–ზე შეხვედრა იქნებაო. ჩემი თანამშრომელი მეკითხება, ხომ არ იცი, ეს 12.00 pm შუადღეა თუ შუაღამეო? – მე ქვა ავაგდე და თავი შევუშვირე, რომ შუაღამე გამოდის მეთქი, მაგრამ არალოგიკური იყო, შეხვედრა შუაღამისას ვერ შედგებოდა! ამ ამბავს დიდხნიანი გარჩევა მოჰყვა, რაც საბოლოოდ ჩემი ფრაზით დასრულდა: ამერიკელების დედაც ჯეკ!

მოდით ყველაფერი თავიდან დავიწყოთ და ჯერ ენობრივი საკითხი გავარკვიოთ. თითქმის ყველას, ვისაც ინგლისურს ასწავლიან და როცა დგება ჟამი I am a table-იდან What time is it-ზე გადასვლისა, მოძღვრავენ, რომ ეს ორი ჯადოსნური აბრევიატურა: PM და AM – Past Meridian–ს და After Meridian–ს ნიშნავსო – არადა როგორ ცდებიან! სინამდვილეში ამ ორ აბრევიატურაში შემავალი სამი სიტყვიდან არც ერთი არ არის ინგლისური ენის ნაწილი, სამივე – ლათინურია. საუბარი გვაქვს სიტყვებზე: Ante, Post და Meridies – რომელთაგან პირველი ორი დროის წინსართებია და “მდე”–ს და “შემდეგ”–ს აღნიშნავს, Meridies კი – შუადღეა. ამასთან ფრაზაში ეს შუადღე ბრალდებით ბრუნვაში დგას და ამიტომაცაა, რომ ეს ორი აბრევიატურა ასე იშიფრება:

  • PM – Post Meridiem – შუადღის შემდეგ
  • AM – Ante Meridiem – შუადღემდე

მას შემდეგ, რაც ენობრივი საკითხი გავარკვიეთ, მოდით ლოგიკურ ნაწილზე გადავიდეთ. საუბარი გვაქვს დროის აღრიცხვის 12 საათიან სისტემაზე, რომელსაც შორეული წარსული აქვს და რომლის ფესვებიც ძვ. ეგვიპტესა და შუამდინარეთში იკარგება. მესოპოტამიასა და ეგვიპტეზე ვერაფერს ვიტყვი, თუმცა ძველ რომში 12 საათიანი სისტემა ზუსტად იგივე იყო, რაც ახლა გვაქვს, თავისი PM/AM–ით, ამიტომაც რა გასაკვირია, რომ მთელს პლანეტაზე დროის უნიფიკაციისა და სისტემაციის დროს 12 საათიანი აღრიცხვისათვის ძვ. რომაული ტრადიცია აეღოთ ბაზისად! თუმცა მთელი სიგრძე სიგანით ამ ტრადიციას როგორც ჩანს არავინ მისდევს. ერთი სიტყვით, 12.00 PM–იც და 12.00 AM–იც ორივე ერთი და იმავე დროზე – შუაღამეზე – მიუთითებენ, ოღონდ განსხვავება იმაშია რომ ეს შუაღამეები სხვადასხვა დღის გასაყარს ეკუთვნის. შუადღიდან უკან გადაზომილი 12 საათი და შუადღიდან წინ გადაზომილი 12 საათი – ორივე შუაღამეზე უწევს!

ორაზროვნება თავიდან რომ აეცილებინათ რომაელები, როცა საუბარი ჰქონდათ ზუსტად შუადღეზე და შუაღამეზე, Post Meridiem/Ante Meridiem ფორმულაზე უარს ამბობდნენ და პირდაპირ შუადღეს (Merides), ან შუაღამეს (media nox) იძახდნენ. ეს ტრადიცია შემდგომში ინგლისშიც გავრცელდა და დღესდღეობით არსებობს პირდაპირი მითითება, რომ შუადღეს და შუაღამეს noon და midnight უწოდონ და არ გამოიყენონ ეს ჯადოსნური აბრევიატურები PM/AM სახით, თუმცა ამერიკელები რისი ამერიკელები იქნებოდნენ, ორიგინალობა რომ არ დაეწყოთ?!

მაგალითისთვის, გრინვიჩის ეროვნული მუზეუმის საიტიდან ამონარიდიც კმარა:

Is noon 12 a.m. or 12 p.m.? 12 noon is neither a.m. nor p.m.
To avoid confusion, the correct designation for twelve o’clock is 12 noon or 12 midnight. Alternatively, the twenty-four-hour-clock system may be used.
The abbreviation a.m. stands for ante-meridiem (before the Sun has crossed the line) and p.m. for post-meridiem (after the Sun has crossed the line). At 12 noon, the Sun is at its highest point in the sky and directly over the meridian. It is therefore neither “ante-” nor “post-“.

ამერიკაში კი სხვაგვარად ფიქრობენ და ისინი 12.00 PM-ს შუადღეს უწოდებენ, 12.00 AM–ს კი – შუაღამეს, რატომ არავინ იცის! :)

ამ მშრალ რიცხვებზე რომ ვწერდი, თავში იოსებ გრიშაშვილის ლექსი, “საათის ისრები” მიტრიალებდა, ამიტომაც ამ ლექსით დავასრულებ ჩემს დღევანდელ პოსტს:

საათის ისრები
იოსებ გრიშაშვილი

ო, შეხამება სხვადასხვა ფერთა
პოეზიისთვის არის მისწრება.
ნეტავი ერთხელ ჩვენც შეგვაერთა
საათის ყდაზე შეკრულ ისრებად.

მინდა გფარავდე, მინდა მფარავდე,
ერთად ვიაროთ განუყრელ წყვილად.
მე შენს საყურეს კოცნას ვპარავდე,
შენ ჩემს ლოყაზე გეძინოს ტკბილად.

მსურს ერთად ვიყოთ შენაფიცარი,
როგორც ყვავილზე სუნთქვა ნამისა,
როგორც საათის ორი ისარი
შუადღისას და შუაღამისას.

მე ვიცი, რა არის “სტრია”!

with 25 comments

მახსოვს, თუ როგორ მიჭირდა უცხო ენების შესწავლა სკოლაში. ყველაფერი კი იმის ბრალი იყო, რომ სკოლაში არსებული მეთოდოლოგია არ მაკმაყოფილებდა. დაგიდებდნენ რაღაც სიტყვას და გეუბნებოდნენ, აჰა ამას ნიშნავს და გადაიღეო, არადა ასე არ იყო საინტერესო. სულ მაინტერესებდა, რატომ ემთხვეოდა ინგლისური bottle და ქართული “ბოთლი”, შეკითხვებს რომ ვსვამდი დაბალ კლასებში ყურს არავინ იპარტყუნებდა, მაშინდელი პროგრესული თაობა დაზუთხვის მეთოდოლოგიას მისდევდა და არსებული პარადიგმების გადამეორება იყო ყოველდღიური პური ჩვენი არსობისა. თსუ–ში რომ ჩავაბარე, მეორადი მოვინდომე ინგლისური ენისა და ლიტერატურის სახით და იქაც იგივე პრობლემა იყო, მასწავლებელს ედო რაღაც პროგრამა და მისდევდა, ზედმეტი შეკითხვების დასმა არ იყო საჭირო, ენა როგორც პრაქტიკული დანიშნულების ობიექტი მაქსიმალურად მცირე დროში უნდა ყოფილიყო ათვისებული და საიდან მოდის მაგალითისთვის გამოთქმა “I know the ropes” და არსებობს თუ არა რაიმე კანონზომიერება ცხოველების ნაშიერების სახელწოდებების დამახსოვრებისას, ეს არავის აღელვებდა…

ერთი სიტყვით სკოლა ისე დავამთავრე, რომ რუსული არ ვიცოდი ნორმალურად და უნივერსიტეტი რომ დავამთავრე რუსული კარგად ვიცოდი და ინგლისური კი – საშუალოდ. საბოლოო ჯამში კი ვიპოვე ის არიადნას ძაფი, რომელიც ჩემი შემეცნების სამყაროს ლაბირინთიდან გზას გამაგნებინებდა. ყველაზე უკეთ ეს ფრანგულზე გამოჩნდა, რომლის წყალობითაც პარალელურად ინგლისური ვისწავლე კარგად. შემეცნების ჩემეული მეთოდი კი – ყოველი სიტყვის ძირისძირობამდე მიდევნება და ენის როგორც სტრუქტურის აღქმა იყო. არავის სურდა ასე დაენახა ჩემს უთვალავ მასწავლებელს შორის. მათთვის ენა ჩანგალი იყო, რომელიც უნდა გამოიყენო კონკრეტული მიზნისთვის და ამავდროულად ჩანგლის ფორმებს, ესთეტიურ ღირებულებებს, გემოსა თუ ჩანგლის შეხებით მიღებულ სიამოვნებას მეორეხარისხოვანი როლი ენიჭებოდა. ყოველგვარი პოეტური აქტი ენის შესწავლასთან მიმართებაში ჩაკლული იყო ჩანასახშივე და ასე მეგონა, ახლა რომ ვიხსენებ, რომ მკვდარ და უგემურ მასას მირიგებდნენ და მეუბნებოდნენ ღეჭეო…

არსებულ ყოფასთან ამბოხმა თავისი შედეგი გამოიღო. ვისწავლე ჩემს ახალ პედაგოგებთან  ურთიერთობა, ვიღებდი იმას, რასაც ისინი აუცილებლად თვლიდნენ საჭიროდ და დანარჩენს ჩემთვის, ჩემს ოთახში და ლეპ–ტოპში გამოკეტილი, მე თვითონ ვარკვევდი. ახლაც კარგად მახსოვს, როცა იტალიური იმ დონეზე ვისწავლე, რომ შემეძლო ენები, ფრანგული და იტალიური ერთმანეთისთვის შემედარებინა, ჩემი ასოციაციები მათთან დაკავშირებით შემდეგი იყო: ფრანგული ბუნჩულა, ხმის ამოუღებელ გოგოდ მეჩვენებოდა, პატიოსნება და წესიერება რომ თავს აქვს მოხვეული, რომლისთვისაც სიტკბოება და აუმღვრევლობაა უმთავრესი მაცოცხლებელი იმპერატივები. იტალიური პირიქით – ახტაჯანა გოგო იყო, პირველადი და ახლანდელი ასოციაციითაც, რომელიც სულ მზად არის გიჩქმიტოს, გაგაკრიტიკოს, თვალებში თითები ჩაგჩაროს და ისე გაგრძნობინოს მისი არსებობა, რომელიც ხმაურითა და წვეტიანობით გამახსოვრებს თავს, განსხვავებით ფრანგულისგან, რომელიც გლუვია და ნაღებივით ჰაეროვანი…

არადა უცხო ენების შესწავლა ჩემთვის არაპრაგმატული პროცესია, რომელშიც მთავარი შედეგი არ არის და ენის შესწავლისას გამოყოფილ თითოეულ წუთს დიდი სიამოვნება მოაქვს, განსხვავებით პროგრამირების ენების შესწავლისგან, რომელსაც უკანასკნელი წლებია მხოლოდ მატერიალური ბაზისის შექმნის მიზნით ვსწავლობ. ყოველთვის არ მესმის როდესაც ისმის შეკითხვა: “…და ეს რაში გჭირდება?” – არ ვიცი ხოლმე რა ვუპასუხო. არადა სულ ყოველთვის პატარა და მცირე დროში გაწერილი მიზნები მაქვს, არასოდეს ვგეგმავ მთვარეზე გაფრენას. მაგალითად მინდოდა არაბული და სპარსული ტექსტების წაკითხვა შემძლებოდა, ანუ კითხვა მცოდნოდა და ამ ენებში ზედაპირულ დონეზე გავრკვეულიყავი. როცა მეკითხებოდნენ – რატომო – პასუხი არ მქონდა. ახლა ლათინური მაქვს აკვიატებული, ძალიან გემრიელი ორტომეული სახელმძღვანელო ვიპოვე თავისი აუდიო ფაილებით, მე რომ მიყვარს ისეთი, გზადაგზა გაუგებარ ადგილებს რომ არ გიტოვებს და ნელ–ნელა მარტივიდან რთულისკენ რომ მიდის. ჰოდა ახლა ამ ლათინურზე დამაყარეს შეკითხვები, არადა ჩემთვის ვზივარ და ვარჩევ, ხომ შეიძლება რომ ზედმეტი შეკითხვები არ დამისვან?! ამ ჩემი მეცადინეობების წყალობით უკვე ვიცი, რომ Osculum ანუ კოცნა ლათინურად “ძვლების მიდებას” ნიშნავს სიტყვასიტყვით, Tertium non datur არის სწორი ფორმა და არა datum (სულ datum მეგონა) და უკვე შემიძლია ლათინური ტექსტის ანალიზი ლექსიკონის დახმარებით, რაც მე ვთვლი რომ უკვე მიღწევაა…

უფრო გასაგები რომ გავხადო ჩემი ენებისადმი მიმართება, დღევანდელ მაგალითს მოვიყვან:

დღეს სვითის ბლოგზე მარიმ ახალი პოსტი გამოაცხო სახელწოდებით – სტრიების საწინააღმდეგო საშუალება. ჩემდა გასაკვირად ყველა ჩემთვის ნაცნობმა მდედრმა, ვისაც ეს შეკითხვა დავუსვი, “იცი თუ არა, რა არის სტრია?”, ყველამ მიპასუხა კი, როგორ არა ნაკეცებია მუცელზეო. ჩავთვალე, რომ მხოლოდ მე ვარ ასეთი ბნელი და კარგი ჯანდაბას, ოღონდ ასე მშრალად ამ კერძს ვერ შევჭამ, სახელად “სტრიას” მეთქი. მეუცნაურა! ქართულ სიტყვას არ ჰგავდა, არადა ინგლისურად stretchmark ჰქვია და ფრანგულად vergetures, ბოლოს არ დამეზარა და რუსულ სამედიცინო საიტებს მივაშურე, სადაც ამ ნაკეცებს ასევე “стрия” ჰქვიათ. ჩემმა ინტუიციამ მიკარნახა ლათინური ძირები მოძებნეო, ჰოდა გავშალე ჩემი Oxford latin dictionary და აღმოვაჩინე, რომ ლათინურში stria არის კვალი, ანუ გუთნის მიერ სახნისით მიწაში დატოვებული ზოლი. შუა საუკუნეების ლათინურში stria ყველანაირ ნაკეცს, თუ გავლებულ ზოლს დარქმევია და შესაბამისად ამ ფენომენის სახელწოდება ლათინურში ისეთივე ადეკვატურია, როგორიც ინგლისურში და ფრანგულში, თუმცა რუსულში ტერმინის პირდაპირ გადმოღებით და ერთი ადგილის განძრევის უუნარობით, რომ შესაბამისი ტერმინი მოეფიქრებინათ, მოხდა ის, რომ ჩვენშიც პირდაპირ გადმოალათინურეს ეს სტრია და დღეს აღმოვაჩინე, რომ არც ერთ ჩემს მიერ გამოკითხულ მდედრს ყურს არ სჭრის ამ სტრიის არაქართულობა, უფრო მეტიც ისინი ამ სიტყვას ბუნებრივად აღიქვამენ და სრულებით არ აინტერესებთ “სტრია” ლათინური კვალია თუ ძვ. ბერძნული დანების საფხეკი… ამ სიტყვის ფესვების გაცნობამ უზარმაზარი სიამოვნება მომანიჭა, პოეტური აქტიც შედგა, დავუფასე ძვ. რომაულ ნათესებში კვლებისა და მუცელზე ნაკეცებს შორის მეტონიმიის აღმოჩენა “სტრიას” ტერმინის ავტორ კოსმეტოლოგს და უკვე შემიძლია ვთქვა, რომ მიღწეული შედეგით კმაყოფილი ვარ: მე ვიცი რა არის “სტრია”!

Written by linguistuss

July 7, 2009 at 2:41 am

კალგოტკები თუ კოლგოტები?

with 6 comments

kalhoty

ხშირად ისმის ჩვენს გარშემო მსგავსი ტიპის შეკითხვები: “ესა და ეს როგორ არის ქართულად?” – შემდეგ კი მიდის გარჩევა, თუ როგორი მწირია ქართული სხვა ენებთან შედარებით და კიდევ ერთხელ მტკიცდება ძვ. ქართული სიბრძნე, იმასთან დაკავშირებით, რომ ენას ძვალი არ აქვს. დღესაც დამისვეს ერთი ასეთი შეკითხვა: “როგორ არის კალგოტკები ქართულად?” – მე თავდაპირველად შევცბი და ვუპასუხე, რომ მსგავსი ანალოგი ქართულში არ გვაქვს და სიტყვა, მგონი ფრანგულია მეთქი, თუმცა სახლში დაბრუნებულმა დიდ ხანს ამაოდ ვეძებე ფრანგულ ლექსიკონებში colgotte. საბოლოოდ რომ გადამიწყდა იმედი, ამ სიტყვის “ფრანციცულობის” შესახებ, ინტერნეტს მივაშურე და, თურმე კი არა, მსგავსი საკითხით ჩემამდეც დაინტერესებულან. ჰოდა, დღევანდელ პოსტში მოგახსენებთ თუ რა კავშირი აქვს კალგოტკებს, კალოშებს და ძვ. რომის იმპერატორს, კალიგულას.

მოდით შორიდან დავიწყოთ და კალგოტკების, კალოშების და კალსონების წინაპარი სიტყვების შესანდობარი შევსვათ. თავდაპირველად ამ სიტყვების დიდი ბაბუა ლათინური სიტყვა calx (კალქს) მინდა ვახსენო, რომელსაც ლათინურში ორი ძირითადი მნიშვნელობა ჰქონდა: 1) კირქვა, კირი 2) ქუსლი. კალქსის პირველი მნიშვნელობისგან მრავალი სიტყვა წარმოსდგა, მათ შორის ქიმიური ელემენტის, კალციუმის სახელწოდება, თუმცა წინაპრებზე დიდ ხანს რომ არ გავჩერდეთ, ამიტომ ჯობს მთელი ჩვენი ყურადღება ადამიანის სხეულის იმ ნაწილზე გადავიტანოთ, რომელიც აგრე რიგად ჰქონდა სუსტი აქილევსს. დიახ, სწორად მიხვდით ქუსლზე მოგახსენებთ, რომელმაც იმავე ლათინურში ზმნა ligare–სთან ქორწინების შედეგად ძვ. რომაელი ლეგიონერების ჩექმა “კალიგა” წარმოშვა. ძვ. რომის ისტორიის მცოდნეებს ეს სიტყვა არ ეცოდინებოდათ, რომ არა გაიუს იულიუს გერმანიკუსი, ძველი რომის იმპერატორი კალიგულად წოდებული, რომელიც ბავშვობაში სამხედრო ბანაკში იზრდებოდა, სადაც მიუღია კიდეც მისი მეტსახელი “კალიგულა”, ანუ “ჩექმუკა”…

ლათინურში calx-მა სიტყვების მთელი კოჰორტა წარმოშვა: calcator – ყურძნის მჭყლეტი; calcatorium – ყურძნის საჭყლეტი; calceolarius – მეჩექმე, მეწაღე, ხარაზი; calcar – დეზი; calcatus – დაბიჯება და ა.შ. შემდგომში ამ სიტყვების ნაშიერები მიმოიფანტნენ სხვადასხვა ინდოევროპულ ენებში და ხან სად შეხვდებით მათ შთამომავლებს და ხან – სად: იტალიური – კალჩო, ანუ იგივე ფეხბურთი, ფრანგული – კალსონი, კიდევ ერთი ფეხსაცმელი – კალოში და ა.შ. შთამომავლებისა და გარებიძაშვილების რაოდენობა ძალიან დიდია, მათ ერთი უწყინარი პოსტი ვერ დაიტევს, თუმცა საერთო შთაბეჭდილების შესაქმნელად, მგონი საკმარისი მაგალითი მოვიყვანე, ამიტომ მთავარ სათქმელზე გადავიდეთ და ვთქვათ, რომ იტალიური კალიგა (სამხედრო ჩექმა) ჩეხურში შესულა და kalhoty-დ ქცეულა, რაც ჩეხურში შარვალს ნიშნავს. რატომ და როგორ იქცა ჩექმა შარვლად გაუგებარია, თუმცა შარვალი ჩეხურად ნამდვილად “kalhoty”–ია.

კალგოტკების შექმნის ისტორია გვამცნობს, რომ არ გასულა დიდი ხანი, რაც მერი კვანტმა მოკლე კაბა გამოიგონა, უმალვე გაყიდვაში რეიტუზისმაგვარი მაღალყელიანი წინდები გამოჩნდა, რომლებმაც მოკლე კაბა, უფრო სწორად ქალის სხეულის ის ნაწილი, რომელსაც ეს კაბა ფარავდა, ერთი ორად მიმზიდველი გახადაო. პირველი კალგოტკები ყოფილ საბჭოეთში გასული საუკუნის 50–60–იანი წლების მიჯნაზე ჩაუტანიათ მაშინდელი ჩეხოსლოვაკიიდან და მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა კავშირში სექსი არ იყო, მამაკაცების მისაზიდ სატყუარაზე საბჭოელი ქალები მაინც გადარეულან. მაშინდელ კალგოტკებს თურმე ორენოვანი წარწერა ჰქონდა რუსულ და ჩეხურ ენებზე, რუსულად «чулковые рейтузы» ეწერა, ჩეხურად კი – «kalhoty». სწორად ამის გამო საბჭოთა ქალების გადამრევ მაღალყელიან რეიტუზებს – კალგოტები, კნინობით ვარიანტში კი – კალგოტკები ეწოდა. საბოლოოდ როგორ და რა ვითარებაში შეეცვალა პირველი ხმოვანი და როგორ გახდა კალგოტი კოლგოტი ამის შესახებ ყველა მკითხაობს, თუმცა ფაქტია დღეს ამ სიტყვის მართლწერის კანონიკური ფორმა რუსულში “Колготки”–ა და ვინმე ღვთისნიერმა რომც მოინდომოს და მოიგონოს კოლგოტკების ქართული შესატყვისი, არაფერი გამოუვა იმიტომ, რომ, როგორც მინიმუმ, 50 წლით დააგვიანდა…

Written by linguistuss

July 3, 2009 at 2:49 am

ცოდნის გამოკლასიკურებული ტაძარი

with 10 comments

ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI საუკუნეში რომის მეექვსე მეფემ, სერვიუს ტულიუსმა ძვ. რომის მოსახლეები ექვს ფენად დაჰყო. სულ არაფერი გვესაქმებოდა ამ ფაქტთან 21–ე საუკუნის ადამიანებს, რომ არა სიტყვა, რომელიც მოსახლეობის ფენებად დაყოფის შემდეგ დაიბადა: ეს სიტყვაა classis. მოსახლეების დაყოფა მათი ასაკის, ქონების და სოციალური მდგომარეობის მიხედვით მოხდა და ბუნებრივია პირველ, ანუ ყველაზე პრივილეგირებულ ფენაში მოხვდნენ პირები, რომლებიც დომინირებდნენ ყველაზე და ყველაფერზე, იცავდნენ ტრადიციებს, სჯიდნენ მამა–პაპის დანაბარების არშემსმენელ პირებს, ერთი სიტყვით მათი სიტყვა კანონი გახლდათ. მათ classicus–ები ერქვათ და სრულებით არ მიკვირს, შემდგომმა თაობებმა ამ ადამიანებს ე.წ. Must-Have და Must-Read  ცნებები რომ დაუკავშირეს, რაც საბოლოოდ სიტყვა კლასიკაში წარმოჩინდა.

რაკიღა სიტყვამ მოიტანა, არც იმის აღნიშვნა იქნებოდა ურიგო, თუ რატომაა ჩვენთვის, ასე თუ ისე ნაცნობ ენებში, ამდენი სიტყვა, რომლებიც “-ic”–ზე, “-ique”–ზე და “-ика”-ზე მთავრდება: ამ ყველაფერში დამნაშავეები ძველი ბერძნები არიან, რომლებიც ზედსართავ სახელებში “–ικός”–ს (იკოს) უმატებდნენ დაახლოებით ისევე, როგორც ქართულში “–ური”–ს და “–ული”–ს ვამატებთ. შემდგომში ეს ძვ. ბერძნული “–იკოს” ძვ. რომში ლათინური “–იკუს” გახდა. ლათინურიდან შევიდა ფრანგულში, საუკუნეების განმავლობაში დაიწრიტა და საბოლოო ვარიანტში “-ique” მივიღეთ, რამაც თავის მხრივ ინგლისურ და რუსულ ენებში, ზემოხსენებული “-ic” და “-ика” წარმოშვა. სწორად რუსულიდანაა წამოღებული ყველა ის სიტყვა ქართულში, რომელიც “–იკა”–ზე მთავრდება.

ეს ყველაფერი არ გამახსენდებოდა, რომ არა გიორგი გელაშვილი, ავტორი რომლის შესახებაც არაფერი ვიცი lib.ge–ზე წაკითხული ოთხი ნოველის გარდა. ამონარიდი ნოველიდან “მარჯვე ბიჭი გიგილო”:

თბილისური ფასადებით მოხიბლული გიგილო უნივერსიტეტის მაშტაბებმა დააფრთხო, რადგან ეს ცოდნის გამოკლასიკურებული ტაძარი ნამეტანი დიდი გამოდგა სოფლის სკოლაზე და ხალხიც ასჯერ მეტი ირეოდა ვიდრე გასვენებებში ენახა.

ხაზგასმულ სიტყვას ვუყურებდი დიდხანს და ვცდილობდი ჩავწვდომოდი მის აზრს. მსგავსი სიტყვები ბევრი გვაქვს ქართულში: გამოთაყვანებული, გამოქლიავებული, გამოშტერებული და ა.შ. (ისიც!) – ამის გამო დაჩაგრული გამოყენებითი მათემატიკის სტუდენტებიც უნდა ვახსენოთ, რომლებსაც ნებსით თუ უნებლიეთ გამოყ. მათემატიკოსებს უწოდებენ, ერთი სიტყვით ეს ფორმატი ქართულში თავში “გამო”–ს, ბოლოში კი – “ებული”–ს დამატებით ძალიან საინტერესო და ემოციურად დატვირთულ სიტყვებს ქმნის, თუმცა მაინც ვერ მივხვდი ზუსტად რისი ხაზგასმა სურდა ამ ენაკვიმატ ავტორს:

  • იმისი, რომ ამ “გამოკლასიკულებულ” ცოდნის ტაძარს მხოლოდ იერი აქვს კლასიკური.
  • იმისი, რომ კლასიკად შერაცხული ნაწარმოებები ისწავლება იქ, თუმცა ვის რაში სჭირდება.
  • იმისი, რომ ამ შენობაში ფეხის შედგმა პრივილეგირებულობას ნიშნავს და ესეც ფორმალურად.
  • იმისი, რომ…

სიტყვა კლასიკა კი ყოველთვის მაფრთხობდა და ყოველთვის გაუგებარი იყო, თუ ვინ აწებებდა ამ იარლიყს წიგნებს. მაგალითად რატომაა ილია ჭავჭავაძის “გლახის ნაამბობი” კლასიკა და ვანო ურჯუმელაშვილის “ჭიამაია” – არა. რატომაა გი დე მოპასანის “ლამაზი მეგობარი” კლასიკა და რაიმონ კენოს “ზაზი მეტროში” – არა. ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ კლასიკად შერაცხული წიგნების წაკითხვა ყველას სურს და ამავდროულად ყველას ეზარება, ანუ საბოლოო ჯამში გამოდის, რომ კლასიკა ეს იმ წიგნების ერთობლიობაა, რომელთა ავტორის და სათაურის ცოდნაც საკმარისია, არადა საქმე საქმეზე რომ მიდგეს კლასიკოსებშიც არიან კლასიკოსები, იარლიყების მიმწებებლებს რომ დავუჯეროთ.

კიდევ ერთი კლასიკად შერაცხული წიგნი გამახსენდა, რომლის ათ გვერდს ვერასოდეს გავცდი – ხულიო კორტასარის “კლასობანა”, რომელსაც რუსულად უფრო “კლასიკური” სახელი: “Игры в классики” ჰქვია. ვერაფრით ვერ ვიხტუნე ასკინკილათი გვერდიდან–გვერდზე და თავიდან თავზე ავტორთან ერთად, რომელზეც თავად ავტორი ამბობს ეს რამდენიმე წიგნია ერთადო. მოკლედ და კონკრეტულად კორტასარი ყოველთვის მთრგუნავდა, მთელი თავისი ლინგვისტურ–ეტიმოლოგიური–ფორმალისტური წიაღსვლებით, ალბათ ისევე, როგორც მე ვთრგუნავ ზოგ–ზოგიერთებს…

ბოლოს კი ლია სტურუას ლექსს – “კლასიკას” გავიხსენებ:

ადამიანის ბოლო ვნება —
ჭამის სიყვარული,
ლიტერატურული პარალელი — რაბლე,
მრგვალი და მონუმენტური
მუცლების მამა!
ქონის ნაჭრებით
მოკირწყლული გზა მიდის მისკენ,
უზმოზე რომ გასინჯო,
მარმარილოდ გადაიქცევი.
მე კი დილას წყალი მიყვარს,
ხისტი, თაფლით გაკეთილშობილებული,
ოღონდ ჩაშაქრების
და გადარბილების მეშინია,
გაქვავებისაც,
სიფხიზლისთვის პილპილს ვხმარობ,
მაღაზიის მურაბაში
კომშის ნაცვლად ღვიძლები ყრია,
გადიდებული, სიყვითლემორეული:
დედაჩემს — შიშისგან,
მამას — ციროზისგან,
ჩემი — უზმოზე ემოციების
ჭამისგან…
ხაზგასმული პილპილი
და ნაღვლიანი მურაბა
წონასწორობას აკარგვინებს მოსახლეობას.
ამომიღებენ სიტყვებიდან
და პირდაპირ ბაზარში
ჩამაგდებენ: ხორცის, ფულის,
ხილის სიმრავლეში, ცხოვრების ზეიმზე.
რაბლე სხვა იყო —
რენესანსის მკრეხელურ ჩარჩოს
მსუქანი ჩუქურთმებით ამკობდა…
კიდევ ერთი რაბლეზიანელი მიყვარს,
ყავის სმამ რომ მოკლა…
ნეტა ამდენი
რემიქსების, კომიქსების,
ტალახში ღორებივით
ჩაწოლილი ბაზრობების,
ამერიკული პრონონსის ფონზე
თუ კლავს კლასიკის სიყვარული?

P.S. კლასიკის სიყვარული კლავს!