ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘უმბერტო ეკო

ეს რუსთაველი ვიღა იყო?!

with 8 comments

გთავაზობთ უმბერტო ეკოს ტრადიციული სვეტის თარგმანს, რომელიც 2010 წლის 26 ნოემბერს გამოქვეყნდა ჟურნალ “ესპრესოში”.

მივდივართ გლობალიზაციისათვის შესაფერისი განათლებისაკენ მაშინ, როდესაც განათლებული ევროპელების 99 %–მა არ იცი ვინ არის ყველაზე დიდი პოეტი ქართველთა შორის ისტორიის მანძილზე?

ჰაროლდ ბლუმმა 1994 წელს ე.წ. “დასავლური სამყაროს საგანძური” შეადგინა, კანონიკური სია, რომელშიც 26 ავტორი მოხვდა. თავად ამ საგანძურის შექმნის იდეა ემყარება შეკითხვას: “რისი წაკითხვა უნდა სცადოს ამ ისტორიულად დაგვიანებულ დროში ადამიანმა, რომელსაც კვლავ აქვს რაიმეს წაკითხვის სურვილი?”. ჰაროლდ ბლუმი ასევე დააკვირდა იმ გარემოებას, რომ დატვირთული სამეცნიერო პროგრამები მხოლოდ ცოტაოდენი დიდი მწერლის შემოქმედების გაცნობის შესაძლებლობას იძლევა სწავლისთვის გამოყოფილი ცამეტი წლის მანძილზე და ამავდროულად სხვა ლიტერატურული ტრადიციის მქონე მწერლების შემოქმედება იგნორირებული რჩება. თუმცა თუ მხოლოდ დასავლური ტრადიციის ფარგლებში დავრჩებით და სხვაგან არ გავიხედავთ, მოდით დავსვათ შეკითხვა – მაინც რომელია ის წიგნები, რომლებმაც მაგალითისთვის ფრანგული, ან ფინური კულტურის ფორმირება მოახდინეს და რომელთა წაკითხვა თითოეულ დასავლელს ევალება? რა თქმა უნდა ჩვენზე დიდი ზეგავლენა მოახდინა დანტეს “ღვთაებრივმა კომედიამ”, შექსპირმა… თუ კიდევ უკან წავალთ ჰომეროსმა, ვირგილიუსმა, სოფოკლემ. მაგრამ იმიტომ ხომ არ განვიცდით ამ ავტორების ზეგავლენას, რომ ჩვენ მათი წიგნები წავიკითხეთ?

ნაუცბათევად კაცს ბაიარდის წიგნი გაახსენდება, რომლის რეცენზია წინა სვეტებში შემოგთავაზეთ (“როგორ ვილაპარაკოთ წიგნზე, როცა ის წაკითხული არ გვაქვს”). ასევე დღესავით ნათელია, რომ ბიბლიამ არამხოლოდ ებრაული და ქრისტიანული კულტურები შექმნა, არამედ ურწმუნო დასავლელებისაც კი, თუმცა ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ყველამ, ვინც ვახსენე, რომლებმაც ბიბლიის გავლენა განიცადეს, ის თავიდან ბოლომდე წაიკითხა. იმავეს თქმა შეიძლება მაგალითისთვის შექსპირზე, რომ არაფერი ვთქვათ ჯოისზე. ასევე მნიშვნელოვანია იმის გააზრებაც, რამდენად აუცილებელია განათლებული ადამიანისათვის, თუნდაც ჭეშმარიტი ქრისტიანისათვის, ბიბლიიდან ვთქვათ “ლევიანნის” ან “რიცხვნის” წაკითხვა? აუცილებელია “ეკლესიასტე” გვქონდეს წაკითხული და მორჩა ამითი, თუ ასევე უნდა ვიცოდეთ ვინ თქვა “ამაოება ამაოთა და ყოველივე ამაო”?

ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ საგანძურში შემავალი ავტორების სია არ არის მსგავსი ამერიკულ სკოლებში არსებული სილაბუსისა, სადაც ზუსტადაა განსაზღვრული რა და რა უნდა წაიკითხოს სტუდენტმა სასწავლო კურსის განმავლობაში. ამას გარდა დღესდღეობით საგანძურის პრობლემა კიდევ უფრო გართულდა, რაზეც გასულ კვირას მონაკოში გამართულ სემინარზე, მწერალთა საერთაშორისო შეკრებაზე, დაისვა შეკითხვა თუ რა უნდა მოვიაზროთ საგანძურში თანამედროვე გლობალიზაციის პირობებში. თუ ევროპული ბრენდებით დამშვენებული სამოსი ჩინეთში იწარმოება, თუკი იაპონურ ავტომობილებსა და კომპიუტერებს ვიყენებთ, თუკი “აფრაგოლას” ჰამბურგერებს მივირთმევთ პიცის ნაცვლად, თუკი მსოფლიომ საერთო ჯამში პროვინციული განზომილებები მიიღო და თუ ჩვენი ქუჩის კუთხეში მეჩეთი გვაქვს და ჩვენს სკოლებში ფერადკანიანი ბავშვები სვამენ შეკითხვას შეისწავლიან თუ არა ისინი მათი რელიგიის შესაბამის საგნებს, მაშინ როგორიღა იქნება ახალი საგანძური?

ამერიკის ერთ უნივერსიტეტში ამასწინათ აჩვენეს, როგორ არის შესაძლებელი პოლიტკორექტულობა იქცეს პოლიტსისულელედ: უნივერსიტეტის ხელმძღვანელობამ განაცხადა, რომ ვინაიდან გვყავს ბევრი შავკანიანი სტუდენტი, ამიტომ არ არის აუცილებელი შექსპირი ვასწავლოთ და უმჯობესია მათ აფრიკული ლიტერატურა შევთავაზოთო. ხუმრობამ საბოლოო ჯამში ამერიკელი ყმაწვილები იქამდე მიიყვანა, რომ შემდგომში უკვე აშშ–ს მოქალაქეებმა არ იცოდნენ რას ნიშნავდა ფრაზა “ყოფნა არ ყოფნა საკითხავი აი, ეს არის” და ამგვარად დომინანტური კულტურის მარგინალებად იქცნენ. უკიდურეს შემთხვევაში, დღესდღეობით იკვეთება ტენდენცია, რომ რელიგიის გაკვეთილებზე ბავშვებმა სახარების გარდა, უნდა იცოდნენ რაღაც ყურანიდან, ან ბუდისტური ტრადიციიდან და ასევე არ იქნებოდა ცუდი, რომ საშუალო მოსწრების სტუდენტმა, გარდა ბერძნული ცივილიზაციისა, შეისწავლოს ცოტა რამ დიდი არაბული, ინდური ან იაპონური ლიტერატურიდან. რამდენიმე ხნის წინ პარიზში ევროპელი და ჩინელი ინტელექტუალების შეხვედრას დავესწარი და ძალიან დამამცირებელი იყო ის ფაქტი, რომ ჩვენმა აზიელმა კოლეგებმა ყველაფერი იცოდნენ კანტზე, ან პრუსტზე და სწორ თუ არასწორ პარალელებს ავლებდნენ ლაო ძისა და ნიცშეს შორის მაშინ, როდესაც ჩვენ კონფუცის ვერ ვცდებოდით და იმასაც ყურმოკრულს.

საგანძურის ეკუმენური იდეალიც კი გარკვეულ სიძნელეებს აწყდება. შესაძლოა მოვუყვეთ ახალგაზრდა იტალიელს “ილიადა” და ავუხსნათ ვინ იყვნენ ჰექტორი და აგამემნონი და ავუხსნათ რატომ ქმნიან ისინი მის უმნიშვნელო კულტურას იმ გამონათქვამების მაგალითზე როგორებიცაა “პარისის სამსჯავრო”, ან “აქილევსის ქუსლი” (ბოლო დროს ერთ საუნივერსიტეტო გამოცდაზე ჩვენ ერთ ბაკალავრს ეგონა, რომ აქილევსის ქუსლი მრეცხავი ქალის მუხლის და ჩოგბურთელის იდაყვისგან არაფრით განსხვავდებოდა), თუმცა როგორ შევძლებთ დავაინტერესოთ იგი რომ “მაჰაბჰარატა” ან ომარ ხაიამი წაიკითხოს იმგვარად, რომ მიწოდებულმა ინფორმაციამ მინიმალური კვალი მაინც დატოვოს მის მეხსიერებაში? მივდივართ ჭეშმარიტად გლობალიზაციისათვის შესაფერისი განათლებისაკენ, მაშინ როცა განათლებულ ევროპელთა 99 %–მა არ იცის, რომ ქართველებისათვის ყველაზე დიდი ლიტერატურული ძეგლი რუსთაველის “ვეფხისტყაოსანია” და ევროპელები ასევე ვერ შევთანხმებულვართ (შეამოწმეთ ინტერნეტში) ამ ჩვენთვის უცნობ ანბანზე დაწერილ ნაწარმოებში მთავარ პერსონაჟს პანტერის ტყავი მოსავს, ვეფხვის, თუ ლეოპარდის? და კვლავაც ვაგრძელებთ საკუთარი თავისთვის შეკითხვის დასმას: “ეს რუსთაველი ვიღა იყო?!”

Advertisements

Written by linguistuss

December 5, 2010 at 2:10 am

ექო და უმბერტო ეკო, სარკე და ჯორჯ ორუელი

with 14 comments

დღეს წიგნის ფესტივალზე უმბერტო ეკოს “La bustina di Minerva” შევიძინე, რომელშიც ბოლო ათი წლის განმავლობაში პრესაში ნაბეჭდი პუბლიკაციებია თავმოყრილი. ერთ–ერთ სტატიაში ჩვენი უმბერტო საუბრობს დიდი და პატარა ასოების მნიშვნელობაზე. სათაურმა უმალვე ერთი ისტორია გამახსენა, ჩემი მეგობრის მოყოლილი, თუ როგორ მივიდა ინტელექტბანკში (ხსოვნა იყოს!) ერთი კაცი, რომელსაც ფულის გადარიცხვა სურდა და წარადგინა ინტელექტ–ბანკის მაშინდელი რაღაც ბარათის მსგავსი, სადაც სამი ასო უნდა ყოფილიყო აუცილებლად და შვიდი ციფრი. ზარატუშტრას და აჰურამაზდას გაერთიანებული ძალისხმევით კი ამ ბატონის ბარათზე მხოლოდ ორი ასო აღმოჩნდა, რაც არ გამოეპარა მოლარე–ოპერატორ გოგონას და რომელმაც არ იცოდა როგორ მოქცეულიყო ამ შემთხვევაში. ამიტომ შიდა ხმამაღლა მოლაპარაკე მოწყობილობა ჩაურთავს და მთელი შიდა ოფისის გასაგონად გაისმა თურმე მისი წკრიალა ხმა, რომელიც მენეჯერს ეკითხებოდა – ბატონო გურამ, აქ ერთი კაცია მოსული. ასო აქვს ამოგდებული და მივცე?! – ამის შემდეგ, როგორც ამბობენ, ინტელექტბანკში მუშაობა რამდენიმე საათით შეწყვეტილა. ასევე იმავე თემაზე არსებობს ასეთი ხუმრობა, თუ როგორ დარეკა dial-up–ისდროინდელ კაუკასუსში ერთმა უბრალო მოკვდავმა და ჰკითხა – ლოგინში დიდ და პატარა ასოს მნიშვნელოვა აქვსო?! – კაუკასუსშიც შეჩერებულა მუშაობა რამდენიმე საათით, ქართული სიტყვა ლოგინისა და ინგლისური login–ის ფონეტიკური მსგავსების გამო.

უმბერტო ეკოს ზემოხსენებული სტატია ჩვეულებრივი წუწუნით იწყება. თურმე კი არა საწყალ კაცს ყოველდღიურად ათი წიგნი მისდის ფარული მესიჯით – “აბა, შემიფასე ძია უმბერტო, ჩემი წიგნი!”. ძალიან შემეცოდა, უცებ წარმოვიდგინე რამდენი კაცი დასდევს და საკუთარი პატარა ეგოს მოფხანას სთხოვს, აჩეჩებს რა წიგნებს შეწუხებულ კაცს. ერთ ასეთ საღამოს სახლში რომ დავბრუნდიო, კიდევ ათი წიგნი რომ დამხვდა ჩემს საწერ მაგიდაზე, მათ შორის ერთი ესთეტიკას ეხებოდა, რომელმაც ჩემი ყურადღება მიიქციაო. ძველი დრო გამახსენდა, როცა ჯერ კიდევ ჯეელი ვიყავი და ესთეტიკაზე დისერტაციას ვიცავდიო და უბრალო ინტერესი დამეუფლაო. შემდეგ სიამაყეცო, ვინაიდან წიგნში თანდართულ ავტორთა საძიებელში ჩემი გვარი შვიდჯერ იყო მოხსენიებული, ჩემი მასწავლებლის, ლუიჯი პარეისონისა კი ორჯერო. დავინტერესდი, ნეტა რა ციტატები ჩასვეს ჩემი ნაშრომებიდან და როგორ და რანაირად მახსენესო. ამოვიწერე გვერდები და დავიწყე წიგნის ფურცლვა, თუმცა მითითებულ გვერდებზე ჩემი სახელი და გვარი, რომ ვერ ამოვიკითხე, იმედგაცრუებული დავრჩიო. ნებისმიერი ადამიანი ასეთ წიგნს დახურავდა და გვერდზე გადადებდა, თუმცა ძია უმბერტოს კირკიტი უყვარს, თან წიგნებზე გართულება აქვს, წიგნების შექმნის პროცესზეც… ჰოდა, დაუწყია ამ წიგნის კითხვა. საბოლოო ჯამში კი აღმოჩნდა, რომ მისი გვარის ნაცვლად წიგნში შვიდივეჯერ სიტყვა “ექო” ეწერა (იტალიურად – eco) და ყველაფერი იმის ბრალი ყოფილა, რომ კომპიუტერული პროგრამა, რომელიც ავტორთა საძიებელს აკეთებს არ, ან ვერ არჩევდა დიდ და პატარა ასოებს. აქვე ეკო იმაზეც ხუმრობს ამასწინად ჩემმა მეგობარმა, მარინა მიცაუმ თავის წიგნს “ექო და ნარცისი” (Eco e Narciso) უწოდა და ზოგს ეს წიგნი ჩემს შესახებ ეგონაო და მოდიოდნენ და მეკითხებოდნენ “ნარჩიზო” ვინ არისო?!

დღეს ბიცოლაჩემმა დამირეკა და მახარა, ეს რა ბიჭი გაგზარდეთო, ძალიან ვამაყობო. უცებ ვერ მივხვდი, რას გულისხმობდა. ბოლოს აღმოჩნდა, რომ ჩემი ერთკვირიანი ომი “სარკის” ჟურნალისტთან ჩემი დამარცხებით დასრულებულა, ანუ ერთი ჩემი მეგობრის სიტყვების ციტირება რომ მოვიყვანოთ – “რაღა, მეშველება აწი, სარკეში დამბეჭდეს”. არადა, რომ ვერ შევთანხმდი ჟურნალისტთან ფორმატზე, მას შემდეგ რაც ჩემი გაგზავნილი ტექსტი გავუგზავნე, ვთხოვე რომ მასალა არ დაებეჭდათ. პასუხად კი მადლობა მომახსენეს შეურაცხყოფისათვის, სტატია გადამიკეთეს, ინტერვიუს ფორმატში დახლიჩეს და “დაარედაქტირეს”. აღმოჩნდა, რომ ამონარიდი ჩემს მიერ ნაწერი ტექსტიდან, სადაც ბედისწერაზე და ინდეტერმინიზმზე ვსაუბრობ, რომელიც ასე გამოიყურებოდა:

მივადექით ყველაზე საინტერესოს, ჩემი ფავორიტი შეკითხვა, მჯერა თუ არა ბედისწერის: მე ინდეტერმინისტული სამყაროს მოდელის მომხრე ვარ, შესაბამისად ძველი ბერძნების კოსმოგონიას მწყრალად და ამრეზით ვუყურებ. სხვათა შორის მართლმადიდებელ ქრისტიან ქართველებში ძალიან მრავლად შემხვედრია ისეთი მორწმუნეები, რომლებსაც იუდეო–ქრისტიანული მამა ღმერთის არსებობისაც სწამთ, რომელიც ყოვლისშემძლეა, ყოვლისმცოდნე, რომელიც ყველგან არის და ორუელის დიდი ძმასავით ყოველ ჩვენგანს თვალს გვადევნებს, გვსჯის და მადლის კალთას გვაბერტყავს და ამასთან ბედისწერაც უნდათ რომ არსებობდეს – ამ ორ კონცეფციას შორის კი წინააღმდეგობას ვერ პოულობენ. მიმაჩნია, რომ ეს არამართლმადიდებლური შეკითხვაა და რაც ყველაზე საინტერესოა, ძალიან ინტიმური! ამასთან დამაკლდა შეკითხვა – მწამს თუ არა ღმერთის და დეიზმის მომხრე ვარ თუ თეიზმის, თუ საერთოდ აგნოსტიკურ უმეცრებაში ვიმყოფები. ევოლუციური მოდელის შესახებ რატომ არავინ არაფერი მკითხა?! – ვინ იცის მოირებმა უკვე ააკრაჭუნეს კიდეც მაკრატელი, ჩემი ეგზომ მკრეხელური ფრაზების გამო ბედისწერასთან მიმართებაში, თუმცა კვლავაც ვიმეორებ – მიმაჩნია, რომ სამყარო ინდეტერმინისტულია და არსად წერია ის, თუ ახლა მე რას დავწერ და არც ისაა ცნობილი რას მოვიმოქმედებ…

ჟურნალ “სარკეში” შემდეგნაირად “დაარედაქტირეს” (ამ ბმულზე ნახეთ). გამიკვირდა ჩემი ფარული ირონია რომ ვერ შენიშნეს ბედისწერის, ღმერთის და მართლმადიდებლობის შესახებ. თუმცა იქვე, რომ ვიხილე ფრაზა – “ორეულის დიდი ძმასავით ყოველ ჩვენგანს თვალს გვადევნებს”. აი, როგორ შეიძლება ჟურნალისტობას იბრალებდე და ჯორჯ ორუელი არ გქონდეს გაგებული?! – გამკრა უცებ გონებაში, თუმცა უმალვე დავწყნარდი და გამახსენდა კაუკასუსის აბონენტის სიტყვები, რომ ლოგინში დიდ და პატარა ასოებს მნიშვნელობა არ აქვთ, არც იმას “ორუელი” ეწერება, თუ “ორეული” – სტატიის ბოლოს დასმული “პწიჩკა”, ხომ იმაზე მიანიშნებს, რომ ჟურნალისტმა თავისი მოვალეობა შეასრულა და მე, “ოქროს ბუს” ინტერვიუ ჩამომართვა…

Written by linguistuss

May 20, 2010 at 10:07 pm

პედრო ალმოდოვარის “დაფლეთილი ჩახუტებები”

with 31 comments

abrazo

ახალი პოსტის დაწერის შემდეგ, როდესაც საქმე პოსტის დასათაურებაზე მიდგება ხოლმე ყოველთვის საგონებელში ვვარდები. არადა წერას მუდამ სათაურით ვიწყებ, რომელიც ფინალში აუცილებლად იცვლება. “სამუშაო” სათაური კონცენტრირებისათვის მჭირდება, საბოლოო სახეს რომ მიიღებს ნაწერი ამის შემდეგ ვიწყებ ფიქრს ადამიანებზე, რომლებიც თავდაპირველად სათაურს გაეცნობიან. დარწმუნებული ვარ, რომ სათაურმა არ უნდა შეიყვანოს შეცდომაში ადამიანი! ძალიან მნიშვნელოვანია თუ რა აწერია ყუთს, რომელშიც უგემრიელესი შაქარყინულები, ან თუნდაც მომაკვდინებელი შხამი ინახება. ამის შესახებ უმბერტო ეკო წერს კიდეც, რასაც დამახასიათებელი სერიოზულობით ხსნის “ვარდის სახელს” თანდართულ კომენტარებში. იგი ამბობს, რომ სათაურმა არ უნდა შეიყვანოს შეცდომაში მკითხველი/მსმენელი/მაყურებელი, ვინაიდან პირველი შთაბეჭდილება ძალიან მნიშვნელოვანია. ეკო უფრო შორსაც მიდის და ასკვნის, რომ ჯობს მწერალი უმალვე გარდაიცვალოს, როგორც კი ბოლო გვერდს დაწერს, რათა ნაწერი უსათაუროდ მივიდეს მკითხველამდეო…

კანის ფესტივალი დასრულებული არ იყო, როცა გოგი გვახარიამ მთელ ბუმბულებით შემოსილ ინწელექტუალურ ელიტას ახარა პედრო ალმოდოვარის ბოლო ნამუშევრის შესახებ. რადიო თავისუფლების ბლოგებში შეგიძლიათ ამ ფილმისადმი მიძღვნილი პოსტიც კი წაიკითხოთ. კარგად მახსოვს, როდესაც ფილმის სათაური მოვისმინე – “შეწყვეტილი ამბორი” – და შემდეგ შეგნებულად არ წავიკითხე ბატონი გოგის შემოთავაზებული სპოილერი, ჩემთვის ჩავილაპარაკე კიდეც: რა “რამანწიკა” აუტყდა ცინიკოს პედროს ამ სიბერეში მეთქი. არაფრით ჩაეწერა “შეწყვეტილი ამბორით” შექმნილი სახე, გნებავთ “ობრაზი” პედრო ალმოდოვართან მიმართებაში. რაღაც ხელოვნური და ზედაპირული იყო ეს სათაური, თუმცა აქაოდა სპოილერები არ შემომეკითხოსთქო დაგუგვლა არც მიცდია…

დღეს როგორც იქნა გამოვნახე დრო და როგორც იქნა წავედი ამ ფილმის სანახავად “ამირანში”, რომლის დირექცია თურმე აცხადებს (ამის შესახებაც რადიო თავისუფლების გვერდზე შევიტყე), რომ ალმოდოვარის ფილმების სეზონი ზაფხულში უფროა, ვინაიდან ბლოკბასტერების მოყვარული თინეიჯერები ზღვაზე არიან, პედროს დამფასებელი ინწელექტუალური ელიტა კი ამ დროს დედაქალაქშიაო… ერთი სიტყვით, ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ და ფილმს მივუბრუნდეთ მგონი ის დროა! ფილმის ესპანურმა სახელწოდებამ “Los abrazos rotos” იმწამსვე მიიპყრო ჩემი ყურადღება. იქიდან გამომდინარე, რომ ესპანური არ ვიცი და ფრანგულის და იტალიურის იმედზე ვიყავი ამ ენების მსგავსების კუთხით, მხოლოდ იმის დადგენა შევძელი კინოსეანსზე ჯდომის დროს, რომ სათაური მრავლობით რიცხვშია და კოცნა სათაურში არ ფიგურირებს. ოდესღაც ნათამაშები შეკითხვა გამახსენდა, სადაც ესპანურად კოცნა “ბესო” არისო იყო ნათქვამი, თუმცა სკეპტიკურმა ლოგიკამ შემომიტია და მითხრა, იქნებ abrazo–ც კოცნაა, რა იციო?! კარგი, დავუშვათ abrazo კოცნაა, მაგრამ ამ დამტვრეულ, დაფლეთილ roto–ს რაღას უშვები, იტალიურშიც ხომ არის ეს სიტყვა მეთქი, ბანკროტი გაიხსენე – banco rotto – დამტვრეული დახლი მეთქი… ჩემს თავთან ასეთ გაბაასებაში ვიყავი ჩაძირული, რომ ფილმიც დაიწყო და საამისოდ უკვე აღარ მეცალა…

ფილმი ძალიან მომეწონა. ტყუილად ნუ ელოდებით, სპოილერის დაწერას არც კი ვცდილობ, თუმცა ჩემი სათქმელის საილუსტრაციოდ მაინც მომიწევს უმნიშვნელო დეტალებზე ყურადღების გამახვილება. პედრო სიბერეში რაღაც სენტიმენტალური მეჩვენა, თუმცა მის ფილმში კვლავაც იგრძნობა ის ტკბილ–მწარე გემო, რომელიც მის წინა სურათებში ოდესღაც მომწონდა. ფილმი ავარიაში დაბრმავებულ კინორეჟისორზეა, რომელიც 50–იანი წლების კლასიკური დეტექტივივით (სინეფილები და სინეასტები ამ შემთხვევაში აუცილებლად ახსენებდნენ ტერმინ “ფილმ–ნუარს”) არის ჩახვეული. ამბავი ნელ–ნელა იხსნება და მაყურებლები 14–15 წლის წინანდელი ტრაგიკული რომანის თანამონაწილენი ხდებიან, რომელიც ავტოავარიით, მთავარი პერსონაჟი ქალბატონის სიკვდილით და კინორეჟისორის დაბრმავებით სრულდება. თუმცა ავარიამდე ერთთვიანი თაფლობისთვისმაგვარია ნაჩვენები, კანარის კუნძულების კურორტ ლანსაროტეში გატარებული, სადაც ერთმანეთით ტკობასთან ერთად შეყვარებული წყვილი სურათებსაც იღებს. აი, იმ სურათებს წამზომს რომ აყენებ აპარატზე, შემდეგ რომ გამორბიხარ, რომ მოასწრო და ჩხაკ!!! – სურათიც მზადაა. ამ სურათებში წყვილი ჩახუტების ნაირ–ნაირ პოზას გვთავაზობს და ფინალში, ავარიის შემდეგ ამ სურათებს ფილმის ერთ–ერთი პერსონაჟი მაგიდაზე დანაწევრებულ, დაფლეთილს პოულობს, მადრიდში ჩააქვს და “ჯიგზო პაზლივით” ცდილობს ასო–ასო აქნილი სურათებისათვის პირვანდელი სახის დაბრუნებას…

ლექსიკონამდე როგორც კი მოვაღწიე პირველი, რაც გავაკეთე ის იყო, რომ სიტყვა abrazo–ს მნიშვნელობა ვნახე. თურმე კი არა abrazo იგივეა, რაც ინგლისური embrace, ფრანნგული – embrassement და იტალიური – abbraccio… ისე ამ იტალიური “აბრაჩო”–დან abrazo–მდე აშკარად უნდა მივსულიყავი, ვინაიდან ორივე “ჩახუტებას” ნიშნავს და აშკარად შეინიშნება საერთო ფუძე. abrazo–ს მნიშვნელობის დადგენის შემდეგ უკვე გასაგები გახდა რომელ დაფლეთილ ჩახუტებებზე იყო საუბარი სათაურში… ვერაფრით დავადგინე თუ სად გაჟღერდა ამ ფილმის სათაურის ქართული თარგმანი პირველად. თუმცა ფაქტია, რომ “შეწყვეტილ ამბორსა” და “დაფლეთილ ჩახუტებებს” შორის ძალიან დიდი განსხვავებაა ხატოვანების თვალსაზრისით და ეს ალმოდოვარს, რომელიც სწორად ამ “ობრაზებით” აზროვნებს არ შეეშლებოდა. ვერანაირი კავშირი ვერ ვიპოვე ალმოდოვარის ტკბილ–მწარე სენტიმენტალურ სურათსა და “რამანწიკულ” სათაურს შორის. არადა სულ ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ,  სათაური ფილმს ელემენტარულად არ უხდება!

ამომავალი მზე

with one comment

მზეო ამოდი, ამოდი

ნუ ეფარები გორასა…

ჩვენი ყოველდღიურობა სავსეა მეტაფორებით. მეტაფორათწარმოების პროცესი რთულია და ხშირად ერთი მეტაფორის ისტორია რამდენიმე ათას წელიწადს ითვლის. ზოგჯერ ის სხვადასხვა ვარიაციის სახით არსებობს, ეს ვარიაციები რთულ სტრუქტურას ქმნის, რომელიც მეტაფორების მეტაფორებს და მის შემდგომ ვარიაციებს წარმოშობს და ა.შ.

სხვისი არ ვიცი და მეტაფორების სტრუქტურები ძალიან მხიბლავს. ძველი ისლანდიური კიონინგები გამახსენდა უცებ, სადაც ხმალი “ჭრილობის თოხია”, მკლავი – “შევარდენის მიწა”, სისხლი კი – “ხმლის ცრემლი” და ა.შ. შეიძლება ითქვას კიონინგების სისტემა ყველაზე პრიმიტიულ ფორმით პირველი მეტაფორული სტრუქტურა იყო. ასე მაგალითად, ზემოთქმულის თანახმად ძვ. ისლანდიელ სკალდს სისხლისთვის შეეძლო “ჭრილობის თოხის ცრემლი” ეწოდებინა. ეს იმ დროის ერთგვარი გონებრივი თამაში იყო, ჩამოჯდებოდა ვინმე სკალდი ცეცხლის პირას, შემოუსხდებოდნენ გარშემო ბანჯგვლიანი და როხროხა ვიკინგები და დაიწყებდა სიმღერას, სადაც გამომსახველობის სხვადასხვა ფორმებს შორის ალიტერაცია და კიონინგები იწონებდნენ თავს. მსმენელი კი ვალდებული იყო გაეხსნა და გაეშიფრა ეს კიონინგები, ცალ–ცალკე და მთლიანობაში და ამით ინტელექტუალურ განცხრომას მისცემოდა, აი დაახლოებით ისეთს, გამოცანის გამოცნობის დროს რომ ეუფლება ხოლმე ადამიანს. თუმცა სად ბანჯგვლიანი ველური ვიკინგები და სად ინტელექტუალური განცხრომა :პერო:

ამჯერად ერთი მეტაფორის შესახებ მინდა ვისაუბრო, რომელსაც “ამომავალი მზე” ჰქვია. არ არსებობს მგონი ცივილიზაცია ეს მეტაფორა რომ არ გააჩნდეს. იაპონელებმა “ასაჰი” (ამომავალი მზე) საკუთარ კუნძულებთან გააიგივეს, ძვ. ბერძნებისათვის ამომავალი მზე ანატოლიასთან (ανατολή – სიტყვასიტყვით “(მზის) ამოსვლა”), ახლანდელი თურქეთის დასავლეთ ნაწილთან ასოცირდებოდა. შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული კი ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს რომანულ ენებში “ლევანტი” ჰქვია, რაც ლათინური და შემდგომ ფრანგულიდან მომდინარეობს და იგივეს ნიშნავს. თავად “მზის ამოსვლა” კი უშუალოდ აღმოსავლეთთანაა გაიგივებული, სხვა ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, თავად სიტყვა “აღმოსავლეთიც” ამავე მეტაფორის შვილია. წიკიპედია ამბობს არაბული “მაშრიყ”–იც იგივეს, “მზის ამოსვლას” ნიშნავს თარგმანშიო და ვინაიდან არაბული არ ვიცი, უნდა დავუჯერო, ვერ გადავამოწმებ.

უმბერტო ეკოს ჰქონია ამასთან დაკავშირებით თურმე ესსე, ჯერ არ წამიკითხავს, მხოლოდ კითხვაში მოვისმინე მოკლე ინფორმაცია გუშინ, აი კითხვაც:

შეკითხვა: თავის ესეში “სიმცდარის ძალა” უმბერტო ეკო ერთ პარადოქსს უსვამს ხაზს. ის ამბობს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი ცოდნა პირველისეულია, ყოველდღიურობის აღქმა – ჯერ კიდევ მეორისეულია. ამას ის ენაში დამკვიდრებული გამოთქმებითაც ადასტურებს. არაა გასაკვირი, რომ ანალოგიური “მცდარი” გამოთქმები ქართულ ენაშიც გვხვდება. მე არ გეკითხებით, თუ ვინ იყვნენ პირველი და მეორე, თუმცა თქვენ მათი სახელები კარგად იცით. თქვენ პასუხში დაწერეთ ერთი ასეთი გამოთქმა მაინც.

პასუხი: “მზე ჩავიდა”, “მზე ამოდის” და ა.შ. ითვლება ნებისმიერი პასუხი საიდანაც ჩანს, რომ ლაპარაკია გეოცენტრულ სისტემის გავლენაზე.

კომენტარი: პირველი და მეორე არიან, შესაბამისად, კოპერნიკი და პტოლემეუსი. მიუხედავად იმისა, რომ კაცობრიობამ დიდი ხანია იცის, რომ დედამიწა ბრუნავს მზის გარშემო, მსოფლიო ენების უმეტესობაში შემორჩენილია გეოცენტრული სისტემის გადმონაშთები.
წყარო: Eco, Umberto: Serendipities: Language and Lunacy; Harvest Books (1999)

ავტორი: გიორგი ბაქრაძე

აქამდე არასოდეს დავფიქრებულვარ, რომ “მზე ამოდის” პარადოქსული გამონათქვამია და “დედამიწა საკუთარი ღერძის გარშემო შემოტრიალდა” უნდა იყოს… ჰმ…

მეტაფორების სტრუქტურას რომ დავუბრუნდეთ და Animals–ის The House of the Rising Sun  რომ გავიხსენოთ, ზუსტად ის დროა. ეს ახალორლეანული სიმღერა მოგვითხრობს საროსკიპო სახლში გაზრდილი პატარა ბიჭის (ან გოგოს, სიმღერის ქალური ვერსიაც არსებობს) მძიმე ცხოვრების შესახებ. თავად სიმღერის სათაური კი – “ამომავალი მზის სახლი” – საროსკიპოს მეტაფორას წარმოადგენს, ანუ საქმე გვაქვს “მეტაფორასთან მეტაფორაში”, ანუ, როგორც ჩანს, სახლი იაპონელებს ეკუთვნოდათ, სადაც შემდეგ საროსკიპო სახლი გაუხსნიათ, შემდეგ იქ პატარა ბიჭი გაზრდილა და ა.შ.

P.S. ზემოხსენებული – :პერო: – რაიმე საკითხის განხილვის დროს სნობისტურ–ირონიული ჩაქირქილების აღმნიშვნელი გამომსახველობითი საშუალებაა, საკმაოდ გავრცელებული ქართულ ჰიპერტექსტურ სივრცეში.

მე მქვია წითელი

with 15 comments

გუშინ პეტრივკას წიგნების ბაზრობაზე, კიევში, უმბერტო ეკოს ბოლო რომანის “La misteriosa fiamma della regina Loana“–ის რუსული თარგმანი ვიყიდე. ამ წიგნს რომ ვყიდულობდი იქვე ორჰან ფამუქის წიგნები ელაგა ეულად და საწყლად, ვიფიქრე ვიყიდი მეთქი, მაგრამ მერე თრევა დამეზარა და “ეს ხო თბილისშიც იყიდება” არგუმენტით გავაგრძელე გზა.

ფამუქის წიგნები გამყიდველს უმბერტო ეკოს წიგნების გვერდში ტყუილად არ ედო, როგორც ჩანს მასაც სმენია, ფამუქს თურქ უმბერტო ეკოს რომ უწოდებენ. ჰოდა, დღეს რატომღაც ფამუქის იმ წიგნზე მსურს საუბარი ასე საცოდავად რომ შემომციცინებდა წიგნის დახლიდან. მაშ, ასე თქვენს წინაშეა წიგნი, რომელიც ამ ათი წლის წინ გამოქვეყნდა და რომელმაც არც თუ დიდი ხანია ჩამოაღწია საქართველოში დასავლეთის გავლით:

“Benim Adım Kırmızı”, ანუ “მე მქვია წითელი”.

სანამ წიგნზე დავიწყებდე ლაპარაკს ფამუქზეც უნდა ითქვას ერთი–ორი სიტყვა. ფამუქზე ავი ენები ამბობენ არშემდგარი ჟურნალისტიაო, თუმცა მიუხედავად ამისა, სტამბულის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული მწერალი, დღეს ყველაზე გამოცემადი თურქი ავტორი და არც–თუ ხელწამოსაკრავი ფიგურაა დასავლურ ლიტერატურაში. კრიტიკოსები მას “თურქ უმბერტო ეკოს უწოდებენ”–მეთქი, ვთქვი ზემოთ, მაგრამ არ მითქვამს თუ რა აკავშირებს ფამუქს ეკოსთან… ჩემი აზრით მათ ბიბლიოფილია აქვთ საერთო და ამ წიგნების სიყვარულის ფონზე იხლართება მათ რომანებში ისტორიულ–ფილოსოფიურ–ესთეტიური პასაჟების შტუდირებით გაჯერებული ჩამთრევი დეტექტივები.

“მკვდარი ვარ, გვამი ჭის ფსკერზე. უკვე რა ხანია შევწყვიტე სუნთქვა, გულიც კი გამიჩერდა და არავინ, იმ ნაძირალა მკვლელის გარდა, არ იცის თუ რა შემემთხვა(…) მე, ყველასათვის ცნობილი მხატვარი ზარიფ–ეფენდი, მოვკვდი, მაგრამ არავინაა ჩემი დამმარხველი”… – ასე იწყება პირველი თავი და ამ დამაინტრიგებელი სიტყვების შემდგომ ჩვენ შუასაუკუნეების სტამბულში ამოვყოფთ თავს, უფრო ზუსტად კი იმ მხატვართა წრის საქმიანობას დავუწყებთ თვალთვალს, ოსმანთა იმპერიის ფადიშაჰის ბიბლიოთეკის წიგნებისათვის მინიატურებს რომ ქმნიან სკრუპულოზული და დაუღალავი შრომით. ამასთან, იქვე ვგებულობთ, რომ ერთ–ერთი მათგანი მოკლულია და ეს მკვლელობა საიდუმლოებით მოცულ წიგნს უკავშირდება, რომელსაც ენიშთე–ეფენდი, წიგნის მთავარი შერლოკ ჰოლმსის, ყარას ბიძა, ფადიშაჰისათვის ამზადებს.

უმბერტო ეკოს “ვარდის სახელის” მსგავსად, უმთავრესი ინტრიგა წიგნის გარშემოა ჩახლართული, თუმცა თუ იტალიელ–მედიევისტ ეკოს მთავარ პერსონაჟებად ტექსტი და ქრისტიანული კულტურა ჰყავს გამოყვანილი, ფამუქთან სიმბოლურ პერსონაჟებად გვევლინება ილუსტრაცია და გამომსახველობა და ამ ორის ადგილი არაბულ–მუსლიმანურ კულტურაში.  ენიშთე–ეფენდი, წიგნის შემკვეთი, მხატვართა ამქრის საუკეთესო წარმომადგენლებისაგან, რომლებიც, აქვე უნდა აღინიშნოს, მკვლელობაში მთავარი ეჭვმიტანილი პირები არიან, მოითხოვს ყოველდღიური რეალიების იმდაგვარად ასახვას, როგორიც მას ვენეციელი მხატვრების ტილოებზე აქვს ნანახი. ენიშთე–ეფენდი, იმ აზრს მიჩვეული, რომ ნახატი უნდა თან ერთვოდეს მონათხრობს ილუსტრაციის სახით, გაოგნებამდე მიჰყავს იმის აღმოჩენას, რომ ვენეციური ფერწერული ტილო (მოქმედება რომ რენესანსის ეპოქაში ხდება არ დაგავიწყდეთ) თავად არის მონათხრობი. აღორძინების დროის ფერწერა ასახავს ყოველდღიურობას დანახულს ადამიანის თვალით, სადაც მაქსიმალური ყურადღება დეტალებს ექცევა, მაგრამ ისმის კითხვა – ხომ არ არის ეს მკრეხელობა ალაჰის მიმართ? როგორ უნდა იყოს დანახული სამყარო და როგორ ხედავს მას ადამიანი, ან თუნდაც როგორ ხედავს მას ალაჰი? – აი, ყველა ის კითხვა რომელიც მოსვენებას არ აძლევს ენიშთე–ეფენდის მთელი თხრობის განმავლობაში.

ვერ შეედრებაო თვალხილული უსინათლოს – გვამცნობს ყურანი და შესაბამისად არაბი მხატვარი–მინიატურისტიც დაბრმავებაზე ოცნებობს. მისი აზრით, უსინათლობა ალაჰის შეუფასებელი წყალობაა, უდიდესი ჯილდოა შრომისა და ნიჭისათვის… ზუსტად სიბრმავის უკუნში განჭვრეტს მხატვარი მშვენიერ ნახატებს, ანუ ასე ხედავს ის სამყაროს ალაჰის თვალით. ევროპელი მხატვრისათვის სიბრმავე ტრაგედია და უმკაცრესი და ენით აღუწერელი სასჯელია, ვინაიდან უფლის მიერ შექმნილი სამყარო, რომელიც “გვაქვს უთვალავი ფერითა” მიუღწეველი ხდება მისთვის. არაბი მინიატურისტისთვის კი – პირიქით, ნახატი ჭეშმარიტი მხოლოდ მაშინ ხდება, როდესაც მხატვარი სამყაროს ბრმის თვალებით უცქერს. რომელი მათგანია მართალი და რომელი ტრადიციაა შაითანისეული – აი, ზუსტად ეს საკითხებია განხილული წიგნში.

რომანის კომპოზიცია არაბულ დამწერლობას ჰგავს, სადაც აუღელვებლად და მიმზიდველად იხლართება მოქმედება, სადაც უზადოდ გადანასკვულ “კარაკულებში” ხაზები ერთმანეთშია არეული რომანის პერსონაჟების მონათხრობების სახით. ამასთან მთხრობელები არა მხოლოდ ადამიანები, ცოცხლები და მკვდრები, არამედ დახატული პერსონაჟებიც არიან: დერვიში, ძაღლი, მონეტა, ხე, შაითანი და რაც მთავარია, წითელი ფერი, რომელიც თავის თავს სამყაროს ძირითად ფერს უწოდებს. ამ გნიასში ერთვება მკვლელის ხმაც, რომელიც საკუთარი სტილის ძებნითაა გაწამებული. ხატწერის ინდივიდუალური მანერა ხომ მხატვართა ამქარში უღმერთობადაა შერაცხული!

ამასობაში სცენაზე ახალი გვამი ჩნდება და მხატვართა ამქრის მთავარი ოსტატი ოსმანი გადაწყვეტს მკვლელს მიაგნოს ხელწერის განსაკუთრებული მანერით, რომელიც მოკლული ზარიფის ნახატზე შეინიშნება. ამ მიზეზით ოსმანს ფადიშაჰის საგანძურში შესვლის უფლებას მისცემენ, სადაც ის თავრიზში, ბაღდადში, შირაზში და, რა ვიცი კიდე სად არა, შესრულებულ მინიატურებს და ორნამენტებს ათვალიერებს შერლოკ ჰოლმსისეული რუდუნებით… და აი, ეს ადგილია ზუსტადაც რომ კულმინაციური ტექსტში, ამიტომაც აღარაფერს ვიტყვი, თავად წაიკითხეთ და თავად იარეთ იმ ორნამენტის ხაზებზე, ფამუქმა რომ დაწნა წიგნში “მე მქვია წითელი”. ყოველ შემთხვევაში მან მკვლელს მიაგნო და მკვლელს საკადრისიც მიეზღო. თუმცა იმას მაინც ვიტყვი, რომ არაბი მხატვრებისათვის სიბრმავის თუ უსინათლობის სიმბოლურ მნიშვნელობას, ბრძენი ოსმანის ქმედებებს და ეკოს რომანში სააბატოს ცეცხლის ალში შთანთქმას, რომელიც ბრმა ხორხე ბურგოსელმა გააჩაღა, რაღაც მაინც აქვთ საერთო :)

ფილოსოფიის გარდა წიგნში სიყვარულსაც მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს. აი, რას წერს მალხაზ ხარბედია თავის ესსე–ში, რომელიც ამ წიგნს ეძღვნება:

«ამბობენ, მიცვალებულებს მიწა უხმობს, მე კი სიკვდილმა მომიხმო. ვბრუნდებოდი ქალაქში და მხოლოდ სიკვდილზე ვფიქრობდი, მაგრამ სიყვარული დამხვდა, რომელიც ისეთივე შორი და მივიწყებული იყო, როგორიც ჩემი ქალაქი». ამ ძველ სიყვარულს შექიურე ჰქვია, იგი ყარას ბიძაშვილია და თავის დროზე სწორედ ამ სიყვარულის გამო წავიდა ყარა ქალაქიდან, რადგანაც ბიძამისმა, ოსტატმა ენიშთემ (ვინც ყარას ხატვას ასწავლიდა) არ მოიწონა მათი საქციელი და ნათესავი სახლიდან გააძევა… და ყარაც თორმეტი წლით დაემშვიდობა თორმეტი წლით უმცროს მიჯნურ შექიურესა და წაბლის ჩრდილში ჩაფლულ ქუჩებს. ამის შემდეგ შექიურე მალე გაათხოვეს მეომარზე, რომელიც რამდენიმე წლის შემდეგ ერთ-ერთი ლაშქრობისას დაიკარგა და ვისგანაც შექიურემ ორი შვილი -შევქეთი და ორჰანი გააჩინა.

აქვე უპრიანი იქნება შექიურეზე და ყარაზეც გვეთქვა ორი სიტყვა. შექიურეს სახელი ტყუილად არ ჰგავს ჩვენს “შაქარს”, ავტორი ნიზამი განჯელის პოემასთან, “ხოსროვ და შირინთან” გვაგზავნის, სადაც ხოსროვის სატრფოს, შირინის სახელი სპარსულად “ტკბილს” ნიშნავს. ყარა კი თურქულად “შავია” და ამით, როგორც ჩანს, ავტორმა ხარკი მოუხადა მარადიულ თემას და წითელი და შავი კიდევ ერთხელ დაუპირისპირა ერთმანეთს.

რომანში თბილისიცაა ნახსენები და მოდი, დასასრულს ამჯერადაც მალხაზ ხარბედიას მოვუსმინოთ:

«ოსტატი ოსმანი ჩვენს ქალაქს იხსენებს: «აჰ, ტიფლისი, იქ ახლა ალბათ თოვს!» და დასძენს, «როცა ტიფლისის ციხეში თოვლი მოდის, ქალები ყვავილებზე მღერიან ხოლმე, ბალღები კი თოვლს ბალიშის ქვეშ მალავენ – ზაფხულისთვისო». ორჰან ფამუქმაც, როგორც ჩანს, ეს გადამალული თოვლი იპოვა თავის წარმოსახვაში, თოვლი კი წიგნად გადნა და თბილისშიც ჩამოაღწია, იმ ბალღების შორეულ მემკვიდრეებთან.

P. S. “ფამუქ” თურქულად ბამბა ყოფილა…

P. P. S. download (რუსული თარგმანი)