ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘ფორთოხალი

ჩინური ვაშლები

with 5 comments

“მანდარინს” დასავლეთ სამყაროში უწოდებენ ციტრუსსაც და ჩინელ მოხელესაც. უფრო მეტიც, ჩინური ენის პეკინურ დიალექტს, რომელიც ჩინეთში ლიტერატურული დიალექტია, ინგლისურენოვან სამყაროში Mandarin Chinese ჰქვია. მოდით, შევეცადოთ გავარკვიოთ რაშია აქ საქმე.

თავდაპირველად ჩინელ მოხელეებზე ვისაუბროთ. პირველები ევროპელთა შორის, ვინც აზიის სამხრეთ–აღმოსავლეთში მცხოვრებ ხალხებთან აქტიური კონტაქტი დაიწყეს, როგორც მოგეხსენებათ, პორტუგალიელები და ჰოლანდიელები იყვნენ. სწორად მათ ენებში გამოჩნდა პირველად სიტყვები, რომლებიც იმ ადამიანებს აღნიშნავდნენ, რომლებთანაც მათ ურთიერთობა ჰქონდათ, ანუ ჩინეთის საიმპერატორო კარის მოხელეებს. ეს სიტყვებია: პორტუგალიური – mandarim და ჰოლანდიური – mandorijn. ამ სიტყვების პირველწყარო მალაური სიტყვა mantri გახლავთ, რომელსაც ფესვები სანსკრიტში აქვს, სადაც mantrin “მრჩეველს, მინისტრს” ნიშნავს. მაურიების დინასტიის ეპოქაში (ძვ. წ. IV-II სს. ინდოეთი) mantrin–ი ახლანდელი გაგებით პრემოერ–მინისტრი გახლდათ. ასევე, აუცილებლად უნდა დავამატოთ, რომ ეს სიტყვა ძველ ინდოელებთან ჭადრაკის ფიგურას, ლაზიერსაც ერქვა, ინდუიზმის კარგად მცოდნეებისათვის კი უცხო არ არის სიტყვა “მანტრა”, რომელიც იმავე ფუძისაგან წარმოდგება, საიდანაც mantrin.

ისევ მოხელე–მანდარინებს დავუბრუნდეთ. პორტუგალიურ ენაში ამ სიტყვის ასე დამკვიდრება, იმითაც არის განპირობებული, რომ მსგავსი ჟღერადობის ფუძის მქონე ზმნა (მანდარ/მანდორ/მანდერ) რომანულ ენებში “ბრძანებას” ნიშნავს (მაგალითისთვის “კომანდორის” გახსენებაც კმარა). შედეგად ჩინელ მოხელეს “მანდარინი” ეწოდა მრავალ ევროპულ ენაში და თითქმის მაშინვე ამ სიტყვის გამოყენება დაიწყეს, როგორც ზედსართავი სახელის, რომელიც ლიტერატურულ ჩინურ ენას აღნიშნავდა. რატომ მოხდა ასე?

ზემოხსენებულ შეკითხვაზე პასუხის გასაცემად, თავდაპირველად შევხედოთ ზუსტად რომელი სიტყვა შეესაბამება “მანდარინს” ჩინურ ენაში. ეს არის იეროგლიფი 官 (guān), რომელსაც “მოხელის, ოფიციალური პირის” მნიშვნელობა აქვს. ეს იეროგლიფი შედიოდა “გუანხუას” (官話 , guānhuà) შემადგენლობაში, რომელიც ოფიციალურ ჩინურ ენას აღნიშნავდა. გუანხუა შეიძლება ვთარგმნოთ, როგორც “ოფიციალური მეტყველება”, “მოხელეთა მეტყველება”. ევროპულ ენებზე ამ კომპოზიტის, “გუანჰუას” თარგმნის დროს, უკვე კარგად ნაცნობ “მანდარინს” დაუმატეს “ჩინური” და მიიღეს – Mandarin Chinese. ამასთან აღსანიშნავია, რომ ახლანდელ ჩინურ ლიტერატურულ ენას პუტუნხუა (普通話, “საერთო მეტყველება”) ჰქვია.

დასავლეთ ევროპაში სიტყვა mandarine გამოიყენებოდა არამხოლოდ ჩინური ლიტერატურულ ენასთან დაკავშირებით, არამედ როგორც ზედსართავი სახელი, რომელიც ზოგადად ყველაფერ ჩინურზე მიუთითებდა. გაეცნენ რა პირველად მათთვის ახალ გემრიელ ციტრუსს, ესპანელებმა მას naranja mandarina (“ნარანხა მანდარინა” – ჩინური ფორთოხალი) უწოდეს, ბოლოს კი, როგორც ხდება ხოლმე, ეს ორი სიტყვა შემოკლდა და “მანდარინა” დარჩა. ფრანგულში ესპანელების წყალობით მანდარინს “orange mandarine” (“ორანჟ მანდარინ” – ჩინური ფორთოხალი), ან უბრალოდ mandarine (“მანდარინ”) დაერქვა. პირველმა ფრანგულ ლიტერატურაში ეს სიტყვა ბერნარდენ დე სენ–პიერმა გამოიყენა, რომელიც ჩვენთვის ცნობილია, როგორც “პოლი და ვირჟინის” ავტორი. ზოგიერთი მკვლევარი იმასაც კი ამტკიცებს, რომ მანდარინის ფერი ჩინელი მოხელების სამოსის ფერს შეესაბამებოდა და სწორად ამის გამო მიიღო მან ეს სახელიო, თუმცა ეს ვერსია “თითიდან გამოწოვილს” უფრო ჰგავს, ვიდრე რეალურს.

ევროპაში მანდარინის ექსპორტი თავდაპირველად ჩრდილოეთ აფრიკიდან ხდებოდა. ამით აიხსნება ინგლისურ და ფრანგულ ენებში მანდარინის სახელწოდება: tangerine. მისი ნათლია მაროკოს ქალაქი ტანჟერია. ხშირ შემთხვევაში “მანდარინი” და “ტანჟერინი” სინონიმებს წარმოადგენენ, თუმცა ხანდახან “მანდარინს” მოყვითალო ფერის ნაყოფის მქონე ციტრუსებს უწოდებენ, “ტანჟერინს” კი – ნარინჯისფერს, უფრო მეტიც, ზოგი ბიოლოგი განსაკუთრებულ სახეობაზეც კი საუბრობს, რომელსაც Citrus tangerina ეწოდება.

p.s. ეს სტატიაც ezhe.ru–ზე ვიპოვე და ვთარგმნე. ერთი რამის აღნიშვნა მსურს მხოლოდ, რომლის ხაზგასმა ჩვენს ჩდრილოელ მეზობლებს გამორჩათ: апельсин ჰოლანდიურიდან მოდის და “ჩინურ ვაშლს” ნიშნავს.

ბროწეულის ღვინო

with 6 comments

ახლა, როცა ამ სტრიქონს ვწერ პირში ნერწყვი მედინება…

ბროწეულს ჩვენი წინაპრები ძალიან ღრმა წარსულში რომ გაეცნენ, ამას ქართული ხალხური ზღაპარი “გაუცინარი ხელმწიფეც” მოწმობს. გახსოვთ, ალბათ, საკუთარი გაუცინრობის მიზეზის გულისათვის საკუთარ შვილებს თავისხელა ბროწეულების მოსატანად რომ გააგზავნის. ამ ზღაპარში ერთი ადგილი მომწონს ყველაზე მეტად, ბოლოსდაბოლოს რომ იპოვის უფლისწული ცამდე აწვდილი ციხის ძირში, სასურველ ხეს, თავისხელა ხუთი ბროწეული რომ აბია და ერთ ბროწეულს ხეზე რომ დატოვებს, ერთს რომ შეჭამს და დანარჩენ სამს მამას რომ წამოუღებს… სულ მიკვირდა ის ერთი რატომ დატოვა იმ ხეზე, ვის დაუტოვა, ნუთუ იმ დევს დედამისი რომ ჰყავდა იმ ციხეში გამოკეტილი?!

ბროწეულის სამშობლოდ პომოლოგები სპარსეთს ასახელებენ, სადაც მას “ნარ”–ს უწოდებენ, ზოგჯერ კი იმისათვის რომ მის ერთადერთობას გაუსვან ხაზი “შაჰ ნარ”–საც (მეფე–ბროწეული) კი. ძვ. საბერძნეთსა და ძვ. რომში ბროწეული ფინიკიელებს ჩაუტანიათ, სადაც მათ ეს ხილი ვაშლისათვის შეუდარებიათ და მისთვის “Punica granatum” უწოდებიათ, რაც “ფინიკიურ მარცვლებს ნიშნავს” თარგმანში, რის შემდეგაც, როგორც ხდება ხოლმე, “პუნიკა გრანატუმ” დაამოკლეს და “გრანატ”–მა სხვადასხვა ვარიაციაში განაგრძო მსვლელობა ევროპულ ენებში ფრანგული – “გრენად”, ესპანური – “გრანადა”, გერმანული – “გრანატაპფელ”, ინგლისური – “პომგრენიტ” სახით.

შემდგომში ამ “გრანატ”–”გრენად”–ს ქალაქ გრენადისათვის დაურქმევია სახელი, როგორც ჩანს იქ ჩაჰქონდათ არაბებს დიდი რაოდენობით, საიდანაც ხდებოდა მისი გადანაწილება მთელ ევროპაში. აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ დაახლოებით იგივენაირად, ოღონდ უკუმიმართულებით დაარქვა სახელი პორტუგალიამ ფორთოხალს. არაბულში “ფორთუხალ” პორტუგალიაც არის და ფორთოხალიც, აქედან გამომდინარე უნდა ვივარაუდოთ, რომ არაბულ სამყაროში ფორთოხალი პორტუგალიიდან მოხვდა.

ტრადიციულად, ამ ყველაფერზე ფიქრს არ დავიწყებდი და არც ფეთქებადი ჭურვები, граната და лимонка, გამახსენდებოდა, რომ არა მურმან ეკალაძის სტატია “მწვადის შეწვას ცოდნა უნდა”, რომლის ფინალშიც ვკითხულობთ:

მწვადის “კანონიკური” აქსესუარებია მშრალი წითელი ღვინო ან მწვანე ჩაი. თუმცა, გვეეჭვება ისეთი ქართველის არსებობა, ვინც მწვადს ჩაის მიაყოლებს. აღნიშნული სასმელები ანეიტრალებენ ცხიმს და ამით თავიდან ავიცილებთ მის გაგლესას ენასა თუ კუჭზე. აქვე შეგახსენებთ, რომ კეტჩუპისა და ტყემლის საწებელზე მეტად მწვადს ბროწეულის სოუსი ნარშარაბი უხდება. თუმცა გემოვნებაზე არ დაობენ – მაგალითად ჩვენი მწვადისმოყვარე მეზობლები საწებლად მაწონს ან ალუბლის მურაბას იყენებენ.

გამუქებული და ხაზგასმული ნარშარაბი მეუცხოვა, ვინაიდან ეს სიტყვა მე სულ მუდამ “ნაშარაბის”, ან “მაშარაბის” ვარიანტში მსმენია, არც იმის ხაზგასმა იქნებოდა ურიგო, რომ ზუსტად ამ ორ ვარიანტშია დაფიქსირებული ამ საოცარი გემოს მქონე წვენი ქართულ განმარტებით ლექსიკონში. ბოლოს კი მივხვდი, რომ ჩვენი სახელოვანი გამოცემაც ცდება, ქართული წიკიპედიაც, სადაც ასევე მაშარაბად იცნობენ ამ წვენს, და ყველა ის, ვინც მას ასე მოიხსენიებს, ვინაიდან “ნარ” როგორც ზემოთ ავღნიშნე სპარსულად ბროწეულია და “შარაბ” კი – ღვინო. უკანასკნელი სიტყვა თურქულშიც ღვინოა, ოღონდ ბოლოკიდურა ასო “ფ” არის და სწორად ეს სიტყვა “შარაფ”–ი დაერქვა დროსტარებას ქართულ ჟარგონში.

ამ ყველაფრის გააზრების და გაანალიზების შემდეგ კიდევ ერთხელ მივხვდი რომ ძვ. სპარსელები საოცარი პოეტური აზროვნების მქონე ხალხი იყვნენ და რომ რეი ბრედბერიმდე რამდენიმე საუკუნით ადრე მათ ძალიან ამაღელვებელი სიტყვა შექმნეს “ბროწეულის ღვინის”, ანუ “ნარშარაბ”–ის სახით…

P.S. რეი ბრედბერის რას ვერჩი ისე, მის “ბაბუაწვერების ღვინოს” ახლაც სიამოვნებით წავიკითხავდი, ხელის გაწვდენა რომ არ მეზარებოდეს წიგნის თაროსკენ…