ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘ფრანგული ენა

ინგლისელთა შემოსევა

with 18 comments


ინგლისელებს და ფრანგებს ერთმანეთი როგორ “უყვართ” ეს ყველას მოეხსენება. მათი “სიყვარული” ორივე ენაშია აღბეჭდილი და ყველაფერი ასწლიანი ომიდან, ან უფრო ადრე იღებს სათავეს. აი, იმ დროს როდესაც ინგლისელები მატერიკზე გადმოსხდნენ და მერე ჟანა დარკმა ივარგა და ერთი სიტყვით, ეს ყველას გვაქვს ნასწავლი ისტორიის გაკვეთილებზე. მე მსურს იმის შესახებ მოგითხროთ, რაც არ წერია ისტორიის სახელმძღვანელოებში და რის შესახებაც ფრანგული ენის ლექსიკონებიც კი დუმან. ამასწინად ერთ–ერთ ფორუმზე, რომელიც ფრანგულ კალამბურებს და გამონათქვამებს ეძღვნებოდა, შემომხვდა შემდეგი ფრაზები:

  • Avoir les anglais
  • Avoir ses anglais
  • Les anglais débarquent
  • Les anglais ont débarqué

თითოეულ ამ ფრაზაში ნათქვამია იმაზე, რომ ვიღაცას (თავისი) ინგლისელები ჰყავს, ან იმაზე, რომ ინგლისელები გადმოსხდნენ. ჯერ ვერ მივხვდი რას ნიშნავდა ამ ინგლისელთა ყოლა თუ გადმოჯდომა, თუმცა გუგული დეიდას შეწუხების შემდეგ მთელი ისტორიული ექსკურსი ვიპოვე, სადაც მოთხრობილი იყო ფრანგებისა და ინგლისელების ისტორიულ დაპირისპირებაზე, ინგლისელთა წითელ ფარაჯებზე და ა.შ. პრინციპში საკვირველი არც არაფერია, უსიამოვნო და მტკივნეული მოვლენისათვის შენი მტრის სახელის დარქმევა და ამ მოვლენის მტერთან გაიგივება, ეს ჩვეულებრივი მოვლენაა სხვადასხვა ენებში, თუმცა თუ ასწლიან ომს, ან შემდგომ ეპოქებს, გავიხსენებთ, იმდენად ხშირად და ამავე დროს პერიოდულად სტუმრობდნენ ინგლისელები საფრანგეთის ნაპირებს, რომ არცაა გასაკვირი ფრანგებმა ერთი პერიოდული და მტკივნეული მოვლენა მეორე პერიოდულ და არანაკლებ უსიამოვნო შემოსევებს თუ დაუკავშირეს.

P.S. ისე ისტორიული პარალელი რომ გავავლოთ ქართულ ენაში ამ მოვლენას “ყიზილბაშების შემოსევა” უნდა ერქვას, რაც ლათინურ Menstrualis–ს, ანუ ყოველთვიურს, ნამდვილად სჯობს…

Advertisements

Written by linguistuss

July 4, 2010 at 6:40 pm

ფრანგული Nevermore

with 22 comments

კუნძულ სიტედან არკოლის ხიდზე რომ გადახვალთ და კუნძულ სენ–ლუის მიმართულებით სენას რომ ჩაუყვებით, ძვ. რომში იმპერატორ ნერონის დროს წამებული წმინდანების, გერვასისა და პროტასის სახელობის ეკლესიას მიადგებით, რომელსაც პარიზელები შემოკლებით სენ–ჟერვეს უწოდებენ. ერთი შეხედვით ჩვეულებრივი ეკლესიაა, ყოველ შემთხვევაში მე ასე მომეჩვენა, ვერაფრით გამორჩეული… დახუნძლული პატარ–პატარა ქანდაკებებითა და ნაირ–ნაირი გოთიკური ზიზილ–პიპილოებით. ამ ეკლესიის უმთავრესი ღირსშესანიშნაობა პარიზში ერთ–ერთი უძველესი ორგანი ყოფილა, რომელიც მე არ მინახავს, ვინაიდან ეკლესიაში არ შევსულვარ, მხოლოდ იმ ხედით შემოვიფარგლე, რომელიც ვიკიპედიიდან აღებულ სურათზეა დაფიქსირებული. ფასადის თვალიერებისას, ხემ, მთლიანად რომ ფარავს მის ცენტრალურ ნაწილს, ნერვები მომიშალა და ჩემთვის ვიფიქრე, აქამდე პატრონი როგორ არ გამოუჩნდა, რომ მოეჭრა და ფასადიც მთლიანობაში გამოჩნდებოდა მეთქი?! ამის შემდეგ გავაგრძელე ჩემი გზა და სენ–ჟერვეს ეკლესია არც კი გამხსენებია.

დღეს ფრანგულ გამოთქმებსა და ხატოვან ფრაზებს ვათვალიერებდი. ერთ–ერთი მათგანი ასე ჟღერდა: Attendez-moi sous l’orme, რომელიც თარგმანში “თელის ქვეშ დამელოდეს” ნიშნავს. იმწამსვე თელების ქუჩაზე მოსიარულე კოშმარი გამახსენდა და დალასში თელების ქუჩაზე მოკლული კენედი. მეტი ამ ხის შესახებ არანაირი ინფორმაცია არ გამაჩნია, შესაბამისად დამაინტერესა ნეტა რას უნდა ნიშნავდეს თელის ქვეშ დალოდება მეთქი და გუგლვა დავიწყე. ბევრი ვგუგლე თუ ცოტა, 1868 წელს გამოცემული ფრანცისკ მიშელის 60 გვერდიანი ნაშრომი ვიპოვე, რომელიც კონკრეტულად ამ ფრაზას ეძღვნება, სადაც ძალიან ბევრი უინტერესო და მოსაწყენი გვერდი აღმოჩნდა, თუმცა ის მაინც გავიგე, რომ “თელის ქვეშ დამელოდეთ” ნიშნავს დაპირებას, რომელსაც არასოდეს შეასრულებენ.

ყველაზე საინტერესო კი ამ ფრაზის ეტიმოლოგია აღმოჩნდა, რომელიც  სენ–ჟერვეს ეკლესიის წინ თავმომწონე ხეს უკავშირდება. ეს ხე ამ ადგილას თურმე მეათე საუკუნიდან არსებობს. ის ჯერ კიდევ მაშინ ხარობდა, სანამ სენ–ჟერვეს ეკლესიას ააშენებდნენ პარიზის ძველი ეკლესიის ადგილას. არავინ იცის ეს ხე მერამდენე თაობაა, არც ის თუ მერამდენედ გაახარეს ყლორტი ბებერი წინაპრის ფესვებზე, თუმცა უკვე ტრადიციად ქცეულა, რომ ეს ხე აქ უნდა იყოს და უნდა ფარავდეს სენ–ჟერვეს ეკლესიის ფასადს. მარეს კვარტლის მაცხოვრებლებს შუა საუკუნეების პარიზში ერთი ჩვეულება ჰქონიათ: ამ ხის ქვეშ მევალე და მოვალე იკრიბებოდნენ თურმე და ყველას დასანახად ხდებოდა ვალების გასტუმრება. ვალის გასტუმრება კი ადამიანებს როგორ უყვართ მოგეხსენებათ, ჰოდა შესაბამისად უკვე გასაგები ხდება თუ რატომ ნიშნავს “თელის ქვეშ დამელოდე” ედგარ ალან პოს ყორანისეულ Nevermore-ს.

Perfectionnement Italien

with 4 comments


მსურს გაგიზიაროთ გამომცემლობა Assimil-ის იტალიურის სახელმძღვანელო, რომელიც განკუთვნილია მათთვის, ვინც უკვე საშუალო დონეზე ფლობს იტალიურს. წიგნს მოყვება აუდიო მასალა. ყველაფერი ერთ ფაილშია დაარქივებული და ატვირთულია ქართულ სერვერზე.

გამომცემლობა  Assimil-ის შესახებაც ვიტყვი ორ სიტყვას. ამ გამომცემლობას უამრავი ენის შემსწავლელი სახელმძღვანელო აქვს გამოცემული, ლათინურიდან დაწყებული სუაჰილით დამთავრებული. ეს სერია გამოირჩევა თავისებური მეთოდით და მიდგომით, რომელიც მე პირადად ძალიან მომწონს.

ამ გამომცემლობის წიგნებს თარგმნიან მრავალ ენაზე. მაგალითისთვის ნანახი მაქვს ინგლისურად, გერმანულად, იტალიურად და რუსულად. შესაბამისად ვინმე თუ ითავებს და ქართულადაც დაიწყებს ამ წიგნების თარგმნას ურიგო არ იქნება, ვინაიდან ფრანგული ყველამ არ იცის…

ეს წიგნი იდეალური შემთხვევაა მათთვის, ვინც ორივე ენა იცის, ფრანგულიც და იტალიურიც და სურს გაიღრმავოს ცოდნა, ან აღიდგინოს წარსულში შეძენილი ცოდნა. დიალოგები იმდენად ცოცხალი და თვითმყოფადია, დატვირთული იდიომებითა და ფრაზეოლოგიზმებით, რომ მხოლოდ მათი მოსასმენა ღირს ერთ რამედ…

გადმოწერა (allshares.ge)
გადმოწერა (up.jeje.ge)

Written by linguistuss

November 25, 2009 at 11:47 am

პუტანა დისკი

with 7 comments

3mcdr74

ყველას კარგად მოეხსენება, თუ როგორი შოვინისტები არიან ფრანგები. მათი დამოკიდებულება საკუთარი ენის სიწმინდს დაცვასთან მიმართებაში ერთი მხრივ ერთობ დასაფასებელია, მეორე მხრივ კი – მარაზმამდე მიდის. დაახლოებით ისეთ მარაზმამდე, ქართულ ენაში ვერტმფრენს “ჰაერმდღვები” რომ უწოდეს მავანმა მწერლებმა და ვიოლინოს – “ყელფანდურა”.

ფრანგები ყველა არაფრანგულ წარმოშობის სიტყვას საკუთარ შესატყვისს უძებნიან, ან აფრანგულებენ. ასე მაგალითად დრაივერი ფრანგულად ჟღერს როგორც “პილოტ”. ფოლდერი – “დოსიე”, ფაილი – “ფიშიე”, ჰარდვერი – “მატერიელ”, სოფტვერი – “ლოჟისიელ” და ა.შ.

ყველაზე მეტად ჩემი ყურადღება ვრაიტებლ დისკის ფრანგულმა სახელწოდებამ მიიქცია, რომელიც ერთობ პოეტური მეჩვენა. აი, იმ დისკის შინაურობაში “ბალვანკას” რომ უწოდებენ სისადმინები. მას ფრანგულად “დისკ ვიეღჟ” , ანუ “ქალწული დისკი” ჰქვია. ჰოდა ამასთან დაკავშირებით დამებადა შეკითხვა: რევრაიტებლ დისკს რა უნდა ერქვას ფრანგულად – “დისკ პიუტენ”, ანუ “პუტანა დისკი”?! თუ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ რუსულში “ბალვანკას” ასევე “ცელკასაც” უწოდებენ სისტემა სრული გამოვა: ვრაიტებლ დისკი – ცელკა, რევრაიტებლ დისკი – პუტანკა…

Written by linguistuss

June 11, 2009 at 2:44 pm

პიქტოგრამა – უნივერსალური დამწერლობა

with 6 comments

313237

ჩემი არაბულით დაინტერესება მეორე ფაზაში გადავიდა. უფრო სწორად, თავდაპირველი ჩანაფიქრი ანბანის ათვისება და კითხვის სწავლა იყო. ამ ყველაფერს კი პრაგმატული მიზნები ჰქონდა, როცა რაიმე სიტყვას ვეძებდი ხოლმე, ლექსიკონებით მამაჩემთან დავრბოდი – აქ რა წერია და აქ რა მეთქი, ჰოდა არაბულის და სპარსულის ლექსიკონებით პატარა ბავშვივით სირბილი რომ მომბეზრდა, სწორად ამიტომ გადავწყვიტე ანბანის შესწავლა. ჩანაფიქრი სისრულეში მოყვანილია: ყველა ასოს ნებისმიერ მოდიფიკაციაში ვარჩევ და შესაბამისად გამეხსნა…

ჩემს წიგნში თითოეული გაკვეთილის ბოლოს ერთი არაბული ანდაზაა ხოლმე მოცემული, რომელსაც ძირითადად თარგმანი არ ახლავს და შესაბამისად სწავლის მძებნელი პირის დავალებაც ის გახლავთ, რომ გაშიფროს და თარგმნოს მოცემული ანდაზა. პრობლემა კიდევ უფრო რთულდება იმით, რომ ხშირად ტექსტს სიტყვა–სიტყვით თარგმნი და აზრი კი არ გესმის, ვინაიდან არაბული ანდაზები თურმე კი არა(!) პირდაპირ, ანუ “ბუკვალურად” (რა უშნოდ დამკვიდრდა ეს სიტყვა) არ გადმოდის ჩვენს ენაზე  და გიწევს თავის მტვრევა, თუ რას შეიძლება ნიშნავდეს ეს კარაკულები. ერთი სიტყვით ჩემნაირი ლინგვო–მაზოხისტებისათვის მისწრება გასართობია…

დღევანდელ გაკვეთილში ასეთი ანდაზა იყო წარმოდგენილი:

araband

მოცემულ ფრაზაში სულ ოთხი სიტყვაა, შუაში კავშირი “და”–თი გაერთიანებული. ფრაზის პირველი ნახევარი – “ალ ყაინუ ბასირათუნ” ითარგმნება როგორც – “თვალი კარგად მხედველია”, მეორე ნახევარი – “ალ–იადუ ყასირათუნ” კი ასე – “ხელი მოკლეა”. შესაბამისად მთლიანობაში სიტყვასიტყვით თარგმანი ასეთია – “თვალი კარგად ხედავს და ხელი მოკლეა”.

ამიდუღდა ტვინი, ვერაფრით ვერ წარმოვიდგინე კონტექსტი, რომელშიც ეს არაბული ანდაზა ქართულად გამართულად იჟღერებდა. ბოლოს ჩემმა გონებამ საბოლოოდ რომ გაჭედა მივმართე გუგული დეიდას. ავკრიფე ეს ანდაზა არაბულად, როგორც საჭირო იყო, მაგრამ რად გინდა, ყველა გვერდი რომელიც ძებნის დროს ვნახე – არაბული იყო. ჩემდა გასახარად ტუნისში მცხოვრები არაბების ფრანგულენოვანი ბლოგებიც ვიპოვე ამ ძიება–ძიებაში, საკმაოდ საინტერესო პოსტებით, თუმცა ამ ანდაზის ახსნა–განმარტება ამ ფრანგულ ბლოგებზეც არ ეწერა. საბოლოოდ კი პოსტის თავში წარმოდგენილი კარიკატურა ვიპოვე, რომლის კომენტარსაც ზუსტად ეს ანდაზა წარმოადგენს და სურათმა ყველა წერტილი დასვა ყველა i–ზე და კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი, რომ ყველაზე უნივერსალური ანბანი პიქტოგრამული ხასიათისაა. აბა გიჟები კი არ არიან იაპონელები, ცოცხალი თავით რომ არ თმობენ თავის იდეოგრამებს, თავის პროტესტს იმით ასაბუთებენ რა, რომ ჩვენი დამწერლობა “სურათული” ხასიათისაა და ტექსტი ამ იდეოგრამებით, რომელიც თავის მხრივ გამარტივებული პიქტოგრამებია, უფრო მეტს ამბობს, ვიდრე სხვა “ანბანური” დამწერლობებიო.

ბუ და სარკე

with 5 comments

შუა საუკუნეების ევროპამ მრავალი საინტერესო პერსონაჟი შექმნა. აზრის გასაფორმებლად რობინ ჰუდი და ჰამელნელი ვირთხიჭერიაც კმარა, თუმცა ჩემი დღევანდელი ფიქრები ერთ ყმაწვილკაცს უკავშირდება. მასზე მხოლოდ ლეგენდები არსებობს, ან როგორ უნდა მოვთხოვოთ ბნელეთით მოცულ საუკუნეებს ისტორიული წყაროები, როცა ისეთი ადამიანები, როგორიც დღევანდელი პოსტის გმირია ისტორიოგრაფიისათვის არ არსებობდნენ. მაშინ ისტორიაში რომ მოხვედრილიყავი, როგორც მინიმუმ ორ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში უნდა გამოგეჩინა თავი, თუმცა თავი დავანებოთ სქოლასტი ბერების ნაჯღაბნ ისტორიას და ისევ ხალხურ თქმულებებს დავუგდოთ ყური.

იგი ქვემო საქსონიაში, ქალაქ კნაიტლინგენში დაბადებულა 1300 წელს, მეზობელ მიწებზე თუ სამეფოებში ბევრი უმოგზაურია, განსაკუთრებით ახლანდელი გერმანიის, ბელგიისა და ნიდერლანდის საზღვრებში და 1350 წელს გარდაცვლილა შავი ჭირისაგან ქალაქ მიოლნეში. ვერაფერს იტყვი, ასეთი ბიოგრაფია ნებისმიერ იმდროინდელ უბრალო ადამიანს შეშურდებოდა, იმის გათვალისწინებით, რომ იმ ეპოქაში საშუალო ასაკი 50 წელზე ბევრად ნაკლები იყო. ეს პიროვნება ევროპულ ფოლკლორში ხოჯა ნასრედინის მსგავსი ფიგურაა. არავინ იცის, მართლა შეემთხვა თუ არა ის ამბები ხოჯა ნასრედინს, თუმცა ეს არავის აინტერესებს, მთავარი ისტორიაში ხომ თავად ამბავია და არა სახელები, გვარები, ქალაქები და თარიღები, ხოჯა ნასრედინი კი ამ ნაირნაირი თავშესაქცევი ამბების გამაერთიანებელი ღერძია და პუნქტუმ. 1510 წელს მასთან დაკავშირებული ყველა საარაკო ამბავი შეუკრებიათ და წიგნათ გამოუციათ და ბოლოს 1867 წელს შარლ დე კოსტერის დაწერილი წიგნის წყალობით ეს ლიტერატურული პერსონაჟი ბელგიელთა და ფლამანდელთა თვითმყობადობის გამომხატველი სიმბოლო გახდა.

ალბათ მიხვდით ვიზეც არის საუბარი, ვინც ვერ მიხვდა იმათთვის ვიტყვი, რომ ეს მატყუარა და ოინბაზი ყმაწვილი ტილ ულენშპიგელია, რომლის გვარიც ორი ნაწილისაგან შედგება, სადაც “ულენ” + “შპიგელ” = “ბუს სარკეს” ნიშნავს. ეს ოფიციალური ვერსიით, თუმცა მე მისი სახელის მეორე, უფრო უხამსი ეტიმოლოგია მომწონს, სადაც “ულენ” ერთ–ერთ გერმანულ დიალექტზე “რეცხვაა”, “შპიგელ” კი – სარკე, ამასთან მონადირეთა ჟარგონზე “შპიგელ” თურმე კი არა უკანალს აღნიშნავს. ამ ვერსიას კი ერთადერთი ისტორია უმაგრებს ზურგს, ტილ ულენშპიგელისეული, სადაც გლეხებს ჩვენი გმირი თავის უკანალს უჩვენებს.

ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ ვცდილობ გავიხსენო შარლ დე კოსტერის “ლეგენდა ტილ ულენშპიგელისა და ლამე გუძაკის შესახებ” და არაფერი გამომდის. სადღაც ღრმა ბავშვობაში წავიკითხე ერთი ამოსუნთქვით და როგორც აღმოჩნდა არაფერი მახსოვს. ერთადერთი,  რაც წავიკითხე ეხლა ვიკიპედიაში ისაა, რომ მწერალს არ მოსწონებია მე–14 საუკუნე და ულენშპიგელი მე–16 საუკუნის ფლანდრიაში გადმოუსახლებია. მომკალით და არაფერი მახსოვს, არადა 20–30 წლის მერე, ალბათ ასევე ბუნდოვნად მემახსოვრება ის წიგნები, რომლებსაც ეხლა ვეცნობი… ხო, ვერაფერი სანუგეშო სიტუაციაა, მეხსიერება მართლაც საცერს ჰგავს და მხოლოდ იმას იტოვებს, რაც მასზე შთაბეჭდილებას ახდენს. ეს ბორხესის ოთხტომეულში ყველაზე ნათლად ჩანს. პირველ ტომში, სადაც თავმოყრილია დიდი არგენტინელის თხზულებები და ლიტერატურული ესეები 40 წლის ასაკამდე დაწერილი, იგი საოცარი პედანტი და სკრუპულოზური ლიტერატორია. გადის დრო და ტომების რიგითობის მატებასთან ერთად ჯერ უეჭველი ფაქტები სათუო ხდება, ბოლოს კი უსინათლო მწერალი მისი საყვარელი ისტორიების ახალ ინტერპრეტაციებს გვთავაზობს. ერთი სიტყვით არ მაინტერესებს რა იქნება 20–30 წლის შემდეგ, ფაქტია რომ ულენშპიგელზე არც ერთი ისტორია არ მახსოვს და სიმართლე რომ ითქვას ხელახლა გადახედვის სურვილი არ მაქვს…

მასთან დაკავშირებული ერთადერთი საინტერესო ამბავი, რომელმაც ჩემზე ეს ბოლო ორი–სამი დღეა, ვერ ვიტყვი რომ წარუშლელი, მაგრამ საგრძნობი შთაბეჭდილება დატოვა, ის არის რომ ფრანგულ ენაში ანცის, ოინბაზის და მატყუარას აღმნიშვნელი ზედსართავი რომ გვაქვს, espiègle–ზე მოგახსენებთ, თურმე კი არადა უშუალოდ ტილ ულენშპიგელს უკავშირდება. ვერაფრით დავადგინე, როგორ და რა გზებით, თუმცა ფაქტია, რომ ფლამანდურიდან თუ ჰოლანდიურიდან “Uylenspiegel” ფრანგულში “ესპიეგლ”–ად გადაკეთებულა. ასე რომ ტილ ულენშპიგელი ახლა ამ ფრანგულ სიტყვაში ცხოვრობს და კვლავაც დაწანწალებს ევროპის რუკაზე…