ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘ძველი რომი

12.00 pm თუ 12.00 am – რომელია სწორი?

with 13 comments

ამასწინათ სამსახურში Oracle Corporation-დან წერილი მოგვივიდა, ზეგ ჩამოვდივართო და 12.00 pm–ზე შეხვედრა იქნებაო. ჩემი თანამშრომელი მეკითხება, ხომ არ იცი, ეს 12.00 pm შუადღეა თუ შუაღამეო? – მე ქვა ავაგდე და თავი შევუშვირე, რომ შუაღამე გამოდის მეთქი, მაგრამ არალოგიკური იყო, შეხვედრა შუაღამისას ვერ შედგებოდა! ამ ამბავს დიდხნიანი გარჩევა მოჰყვა, რაც საბოლოოდ ჩემი ფრაზით დასრულდა: ამერიკელების დედაც ჯეკ!

მოდით ყველაფერი თავიდან დავიწყოთ და ჯერ ენობრივი საკითხი გავარკვიოთ. თითქმის ყველას, ვისაც ინგლისურს ასწავლიან და როცა დგება ჟამი I am a table-იდან What time is it-ზე გადასვლისა, მოძღვრავენ, რომ ეს ორი ჯადოსნური აბრევიატურა: PM და AM – Past Meridian–ს და After Meridian–ს ნიშნავსო – არადა როგორ ცდებიან! სინამდვილეში ამ ორ აბრევიატურაში შემავალი სამი სიტყვიდან არც ერთი არ არის ინგლისური ენის ნაწილი, სამივე – ლათინურია. საუბარი გვაქვს სიტყვებზე: Ante, Post და Meridies – რომელთაგან პირველი ორი დროის წინსართებია და “მდე”–ს და “შემდეგ”–ს აღნიშნავს, Meridies კი – შუადღეა. ამასთან ფრაზაში ეს შუადღე ბრალდებით ბრუნვაში დგას და ამიტომაცაა, რომ ეს ორი აბრევიატურა ასე იშიფრება:

  • PM – Post Meridiem – შუადღის შემდეგ
  • AM – Ante Meridiem – შუადღემდე

მას შემდეგ, რაც ენობრივი საკითხი გავარკვიეთ, მოდით ლოგიკურ ნაწილზე გადავიდეთ. საუბარი გვაქვს დროის აღრიცხვის 12 საათიან სისტემაზე, რომელსაც შორეული წარსული აქვს და რომლის ფესვებიც ძვ. ეგვიპტესა და შუამდინარეთში იკარგება. მესოპოტამიასა და ეგვიპტეზე ვერაფერს ვიტყვი, თუმცა ძველ რომში 12 საათიანი სისტემა ზუსტად იგივე იყო, რაც ახლა გვაქვს, თავისი PM/AM–ით, ამიტომაც რა გასაკვირია, რომ მთელს პლანეტაზე დროის უნიფიკაციისა და სისტემაციის დროს 12 საათიანი აღრიცხვისათვის ძვ. რომაული ტრადიცია აეღოთ ბაზისად! თუმცა მთელი სიგრძე სიგანით ამ ტრადიციას როგორც ჩანს არავინ მისდევს. ერთი სიტყვით, 12.00 PM–იც და 12.00 AM–იც ორივე ერთი და იმავე დროზე – შუაღამეზე – მიუთითებენ, ოღონდ განსხვავება იმაშია რომ ეს შუაღამეები სხვადასხვა დღის გასაყარს ეკუთვნის. შუადღიდან უკან გადაზომილი 12 საათი და შუადღიდან წინ გადაზომილი 12 საათი – ორივე შუაღამეზე უწევს!

ორაზროვნება თავიდან რომ აეცილებინათ რომაელები, როცა საუბარი ჰქონდათ ზუსტად შუადღეზე და შუაღამეზე, Post Meridiem/Ante Meridiem ფორმულაზე უარს ამბობდნენ და პირდაპირ შუადღეს (Merides), ან შუაღამეს (media nox) იძახდნენ. ეს ტრადიცია შემდგომში ინგლისშიც გავრცელდა და დღესდღეობით არსებობს პირდაპირი მითითება, რომ შუადღეს და შუაღამეს noon და midnight უწოდონ და არ გამოიყენონ ეს ჯადოსნური აბრევიატურები PM/AM სახით, თუმცა ამერიკელები რისი ამერიკელები იქნებოდნენ, ორიგინალობა რომ არ დაეწყოთ?!

მაგალითისთვის, გრინვიჩის ეროვნული მუზეუმის საიტიდან ამონარიდიც კმარა:

Is noon 12 a.m. or 12 p.m.? 12 noon is neither a.m. nor p.m.
To avoid confusion, the correct designation for twelve o’clock is 12 noon or 12 midnight. Alternatively, the twenty-four-hour-clock system may be used.
The abbreviation a.m. stands for ante-meridiem (before the Sun has crossed the line) and p.m. for post-meridiem (after the Sun has crossed the line). At 12 noon, the Sun is at its highest point in the sky and directly over the meridian. It is therefore neither “ante-” nor “post-“.

ამერიკაში კი სხვაგვარად ფიქრობენ და ისინი 12.00 PM-ს შუადღეს უწოდებენ, 12.00 AM–ს კი – შუაღამეს, რატომ არავინ იცის! :)

ამ მშრალ რიცხვებზე რომ ვწერდი, თავში იოსებ გრიშაშვილის ლექსი, “საათის ისრები” მიტრიალებდა, ამიტომაც ამ ლექსით დავასრულებ ჩემს დღევანდელ პოსტს:

საათის ისრები
იოსებ გრიშაშვილი

ო, შეხამება სხვადასხვა ფერთა
პოეზიისთვის არის მისწრება.
ნეტავი ერთხელ ჩვენც შეგვაერთა
საათის ყდაზე შეკრულ ისრებად.

მინდა გფარავდე, მინდა მფარავდე,
ერთად ვიაროთ განუყრელ წყვილად.
მე შენს საყურეს კოცნას ვპარავდე,
შენ ჩემს ლოყაზე გეძინოს ტკბილად.

მსურს ერთად ვიყოთ შენაფიცარი,
როგორც ყვავილზე სუნთქვა ნამისა,
როგორც საათის ორი ისარი
შუადღისას და შუაღამისას.

Advertisements

IIII თუ IV ?

with 8 comments

pocket_watch
შეიძლება გინახავთ მექანიკური საათები, მაგალითად შვეიცარიული კომპანია “Rolex SA”-ს წარმოებული,  რომლებზეც IIII აწერია IV–ის ნაცვლად. ამ ფაქტს სპეციალისტები რამდენიმე მიზეზით ხსნიან. ერთ–ერთი მიზეზი შუა საუკუნეებში ე.წ. “შვარცმანის წესის” არარსებობა იყო, რომლის თანახმადაც სამზე მეტი ერთნაირი ასოს დაწერა გვერდიგვერდ არ შეიძლება. მექანიკური საათების გავრცელებამდე ევროპაში მრავალი საუკუნის განმავლობაში გამოიყენებოდა მზის საათები, რომელზეც საათები რომაული ციფრებით იყო ჩაწერილი. ამიტომაც არ არის გამორიცხული, რომ საათის ოსტატებმა შუა საუკუნეების ტრადიცია გადმოიღეს.

ესთეტიკის მოყვარულებმა ამ ფაქტს სხვა ახსნა მოუძებნეს. მათი აზრით,  ციფერბლატზე IV–ის ნაცვლად IIII იმიტომ წერია, რომ IIII–მა საპირისპირო მხარეს VIII დააბალანსოს და ამით ვიზუალური სიმეტრია იქნას შენარჩუნებული. კიდევ ერთი სიმეტრია შეინიშნება  IIII–ის ვერსიაში, კერძოდ ის, რომ ასე საათის ციფერბლატი სამ სექტორად იყოფა, სადაც პირველიდან ოთხამდე საათების ჩასაწერად I გამოიყენება. ხუთიდან რვის ჩათვლით საათები შეიცავს – V–იანს და ცხრიდან თორმეტის ჩათვლით საათები შეიცავს – X-იანს. პრაქტიკოსები ამ ფაქტს იმით ხსნიან, რომ სხვადასხვა კუთხიდან თუ შევხედავთ, ან თუნდაც თავდაყირა მდგომარეობაში, უფრო ადვილი გასარჩევი და საცნობია IIII, ვიდრე IV. კიდევ არის რამდენიმე ვერსია, რომლებიც ჯიუტ მონარქებს შეეხება, საკუთარ სახელში IV-იანის გამოყენებაზე უარი რომ თქვეს, თუმცა ისინი ნაკლებად სარწმუნო და საინტერესოა.

ყველაზე საინტერესო ვერსია ჩემი აზრით ამ პრაქტიკის ძველი რომაული ტრადიციით ახსნაა, სადაც აკრძალული იყო რიცხვი ოთხის ჩაწერა  IV–ის საშუალებით, რასაც საკრალური მიზეზი ჰქონდა. აქვე შეგახსენებთ, რომ ძველ რომში, უფრო სწორად იმდროინდელ ლათინურში, ასოები J და U არ არსებობდა და მათ ნაცვლად I და V გამოიყენებოდა. სწორად ამ I და V საშუალებით იწერებოდა უზენაესი ღმერთის, იუპიტერის სახელიც – IVPPITER. ამ სახელის შემოკლება კი ორი სიმბოლო IV გახლდათ. ამიტომაც გასაგებია, რომ ვერ იქნებოდა მეოთხე იუპიტერი, ღმერთი რომელსაც რომაელები უპირველესად ასახელებდნენ. ეს ხომ ძვ. რომაელებისათვის მკრეხელობა იქნებოდა!

Written by linguistuss

July 1, 2009 at 3:06 pm