ლინგვისტუსის ბლოგი

სიტყვები, ენები, ისტორიები, წიგნები, შეკითხვები და სხვ.

Posts Tagged ‘ჯორდანო ბრუნო

საიდან ვიცით ის, რაც ვიცით?!

with 10 comments

დღევანდელ სვეტში ერთ დელიკატურ თემას უნდა შევეხო და დავსვა შეკითხვა: საიდან მოდის ჩვენი ცოდნა?! – სრულად ვაცნობიერებ იმ ფაქტს, რომ ჩემი შეკითხვა წაურიტორიკულებს, ამიტომ იხტიბარს მაინც არ გავიტეხ და ცოტა სხვანაირად ვიკითხავ: სად არის გარანტია იმისა, რომ ის, რაც ვიცით, ნამდვილად ვიცით? მოდით ამ შეკითხვის ირგვლივ რამდენიმე მაგალითი განვიხილოთ.

მარტივი შეკითხვით დავიწყოთ: რატომ იწერენ მართლმადიდებლები პირჯვარს მარჯვნიდან მარცხნივ და კათოლიკეები – პირიქით? ამ კითხვაზე პასუხის საპოვნელად ინტერნეტ-არქივები, წმინდა წერილები და ფორუმები ამოვაბრუნე და მრავალ ვერსიას გავეცანი. ერთ-ერთი ვერსიათაგანი კი, რომელიც მე ყველაზე ლოგიკურად და დასაბუთებულად მეჩვენება, შემდეგნაირად ჟღერს:

ძველი წარმოდგენით, ადამიანის სული მდებარეობდა გულში, ამიტომ წმინდა სამების მოხსენიების დროს სიტყვა “სული” უნდა ეთქვათ ხელის გულზე, ანუ მარცხნივ დადების დროს. იმის გათვალისწინებით, რომ ზოგ ენაში მსაზღვრელი წინ უსწრებს საზღვრულს და ზოგში – პირიქით, ზოგ ენაზე ითქმის წმიდა სული და ზოგზე სული წმიდა, შესაბამისად, ხელსაც შუბლსა და მუცელზე დადების შემდეგ იდებენ ჯერ ან მარცხნივ, ან მარჯვნივ. ვინაიდან ეს განსხვავება მკვეთრად ლათინურ და ბერძნულ ენებშია გამოხატული, ამიტომ ამ ორი ენის მაგალითი განვიხილოთ:

ლათინურ ვარიანტში ზედსართავი სახელი Sancti (წმინდა) არსებითი სახელის, Spiritus (სული) შემდეგაა, ბერძნულში კი – პირიქითაა, ჯერ “ჰაგიოა” (წმინდა) და შემდეგ “პნევმატოს” (სული). ამგვარად, იმ ეკლესიებში, სადაც ღვთისმსახურება ბერძნულად სრულდება, პირჯვარს მარჯვნიდან მარცხნივ იწერენ, და იქ კი, სადაც ლათინურ ენაზეა – მარცხნიდან მარჯვნივ. ლათინურ და ბერძნულ ენებს შორის განსხვავება კი საბოლოოდ კათოლიციზმზე და მართლმადიდებლობაზე აისახა.

ლათინურად: in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti
ბერძნულად: εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος

ყველაფერ ზემოხსენებულთან დაკავშირებით სულ ორი წყარო ვიპოვე: 1) ერთ-ერთ ფორუმზე კონკრეტული მომხმარებლის პოსტი, რომელიც თბილისის სურბ-გევორქის ეკლესიის მოძღვრის, მამა აბგარის მოსაზრებას ეყრდნობა; 2) ინგლისურ ვიკიპედიაში სტატია “Sign of the Cross”, სადაც წყაროდ ბერძნულ კატეხიზმოს იშველიებენ.

უფრო ღრმად ჩაძიების საშუალებას ინტერნეტი აღარ იძლევა, თუმცა, რომ მივაკითხო მამა აბგარს სურბ-გევორქის ეკლესიაში (იმედია ცოცხალი დამხვდება) და წყარო მოვთხოვო, დარწმუნებული ვარ, რომ რომელიმე ძველ წიგნზე მიმითითებს, სადაც ასევე ვიღაცის სიტყვები იქნება მოტანილი აზრის გასამყარებლად. ვიკიპედიის წყაროს შემთხვევაშიც მსგავსი სურათი იქნება: რომელიმე წმინდა მამის წიგნი იქნება მოტანილი სქოლიოში, იმ წმინდა მამასთან სხვა წმინდა მამის წიგნი და ა.შ.

ერთი კონკრეტული მაგალითის საფუძველზე ირკვევა, რომ ის, რაც ვიცით, შეუძლებელია ზუსტად ვიცოდეთ, ვინაიდან გადამოწმებას არ ექვემდებარება. ჩვენ გარშემო არსებული ინფორმაცია კი უმეტესწილად ასეთი გადაუმოწმებელი ხასიათისაა. წყაროს წყაროს წყაროს ჯაჭვის ბოლოში კი საბოლოოდ რომელიმე წმინდა მამას, ან საყოველთაოდ აღიარებულ ავტორიტეტს ვადგებით, რომელსაც უსათუოდ უნდა დავუჯეროთ, შვებით ამოვისუნთქოთ და ეს საკითხი ჩვენთვის ამოწურულად გამოვაცხადოთ – სხვა არაფერი დაგვრჩენია!

მოდით, მეორე შეკითხვა დავსვათ: ვინ წარმოთქვა პირველმა სიტყვები “ის მაინც ბრუნავს”? – ამ შეკითხვაზე პასუხის გამცემები ორ ბანაკად დაიყოფიან, პირველები გალილეო გალილეის დაასახელებენ და მეორენი კი – ჯორდანო ბრუნოს. საინტერესო ის არის, რომ არც ჯორდანო ბრუნოს წარმოუთქვამს ეს ფრაზა რომში ყვავილების მოედანზე 1600 წლის 17 თებერვალს, როდესაც მის გარშემო მოგროვილი ფიჩხი აგიზგიზდა და არც დაუძლურებულ გალილეოს უთქვამს Eppur si muove (ის მაინც ბრუნავს) 1633 წელს იმ ავადსახსენებელ სასამართლო პროცესზე, რომელიც მას ინკვიზიტორებმა მოუწყვეს.

თქვენ შეიძლება მხრები აიჩეჩოთ, არ დამიჯეროთ (ისევ დაჯერება!) და მრავალი წერილობითი, თუ ზეპირსიტყვიერი წყარო გაიხსენოთ, სადაც ეს ფრაზა ან ერთ და ან მეორე იტალიელს მიეწერება. საინტერესო კი ის არის, რომ ეს სიტყვები არ გვხვდება გალილეის უშუალო მოწაფის, ვინჩენცო ვივიანის ვრცელ ბიოგრაფიაში. სხვა მოწაფენიც დუმან ამის შესახებ. პირველად კი ის გამოქვეყნდა ფრანგულენოვან კრებულში Querelles Littéraires (ლიტერატურული კამათები) 1761 წელს. გაითვალისწინეთ, გალილეის სიკვდილიდან დაახლოებით ასოცი წელი არავინ იხსენიებს ამ ფრაზას და პირველად ფრანგულენოვან წყაროში ვკითხულობთ! ახლა, როგორღა ვირწმუნოთ, რომ ეს ფრაზა გალილეიმ წარმოთქვა და არა რომელიმე ფრანგმა მწიგნობარმა, რომელმაც ლამაზი ლეგენდა შეთითხნა და ორიოდე სუ იშოვა, მიაწერა რა გალილეის საკუთარი სიტყვები?!

ასე სამარის კარამდე ჩაძიება ნებისმიერ “აღიარებულ” ფაქტზე შეიძლება: დაეცა თუ არა ნიუტონს ვაშლი, იყვირა თუ არა “ევრიკა” არქიმედემ, იხსნეს თუ არა რომი ბატებმა, იყო თუ არა ლეონარდო და ვინჩი ჰომოსექსუალი, იბრძოდა თუ არა სერვანტესი ლეპანტოს ბრძოლაში, იყო თუ არა ფრენსის ბეკონი შექსპირის ტრაგედიების ავტორი და ა.შ. მაგალითების ჩამოთვლა უსასრულოდ შეიძლება, ამიტომ მოდით, თვალი გავუსწოროთ რეალობას და ვაღიაროთ, რომ – ის, რაც ვიცით, სინამდვილეში გვჯერა, რომ ვიცით. ჩვენი ცოდნა დაჯერებების ვრცელი კრებულია და რომ არ დავიჯეროთ, სხვა გზა არ გვაქვს. წინააღმდეგ შემთხვევაში მთელ ჩვენს ცხოვრებას წყაროს წყაროს წყაროს წყაროს გადამოწმებას მოვანდომებთ.

გამოქვეყნდა ჟურნალში “ტაბულა”

ის მაინც ბრუნავს

with 5 comments

დღეს ჩემდა სამწუხაროდ “იმედის” ზეინტელექტუალური შოუს მაყურებელთა რიგებში ჩავეწერე, რომლის სათაურიც ასე ჟღერს – “რვანი”. ასეთ გადაცემებში ყოველთვის კითხვების ხარისხი მაინტერესებს ხოლმე, შესაბამისად მხოლოდ ამის გამო შევრჩი ბოლომდე. ერთ რამეს ვერ მიხვდა ეს ხალხი, რომ კითხვების დაწერას ისეთივე ცოდნა უნდა, როგორც ხმის რეჟისურას, ან მონტაჟს ან განათებას. საქართველოში კი ყველაფერი გურჯისტანული წესებით ხდება, ყველას ჰგონია, რომ ყველაფერი შეუძლია, ამიტომაც ამ “ყველას” ნაცნობ–მეგობართა წრეში ეძებენ და ხარისხიც შესაბამისი გამოდის.

ყველაზე ძალიან მომხიბლა შეკითხვამ – “იუპიტერის რომელი თანამგზავრი აღმოაჩინა გალილეო გალილეიმ 1610 წელს?” – რომელზე პასუხიც განიმედი იყო, არადა გალილეიმ განიმედის გარდა იმ დროს კიდევ სამი თანამგზავრი, ევროპა, იო და კალისტო აღმოაჩინა, რომელთაც ერთად მედიციური ვარსკვლავები უწოდა. დარწმუნებული ვარ მონაწილეს ევროპა რომ ეპასუხა არ ჩაუთვლიდნენ. მეორე მარგალიტი შეკითხვაც გალილეის გარშემო ტრიალებდა. შეკითხვა ასე ჟღერდა: “ვის ეკუთვნის სიტყვები – ის მაინც ბრუნავს?” – რომელზე პასუხიც ჯორდანო ბრუნო ჰქონდა მონიშნული გადაცემის წამყვანს. იქ რომ ვმჯდარიყავი და გალილეი მეთქვა და არ ჩაეთვალათ ვერ ვიტყვი რომ გავჩუმდებოდი მეთქი…

ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ დანამდვილებით დღემდე უცნობია, ეს სიტყვები ინკვიზიციის სასამართლო პროცესზე გალილეიმ თქვა, თუ არა. მეცნიერის ყველაზე ადრეული ბიოგრაფია, მისი მოწაფის, ვინჩენცო ვივიანის მიერ დაწერილი, ამის შესახებ არაფერს ამბობს. პირველად ეს ფრაზა 1757 წელს ლონდონში, ჯუზეპე ბარეტის მიერ გამოცემულ წიგნში, Italian Library–ში გაჩნდა… ასე რომ, არავინ იცის ეს ფრაზა ლიტერატურული მისტიფიკაციაა თუ დანამდვილებით თქვა გალილეიმ, ამიტომაც თავად შეკითხვა ამ ფორმით ყოველგვარ აზრსაა მოკლებული, გალილეიც რომ ყოფილიყო პასუხი.

ისმის შეკითხვა – როგორ მოვიქცეთ ამ შემთხვევაში? – ძალიან მარტივად, ეს შეკითხვა ამ ფორმით უნდა დაიწეროს: “რომელ მეცნიერს მიეწერება ფრაზა – ის მაინც ბრუნავს?” – და ვერც ვერავინ ვერ მოგვედავება, თუმცა ლოგიკა ის პროდუქტია, რომლის დეფიციტსაც გარშემო ყოველდღიურად ვაწყდებით, ასე რომ უკვე აღარ მიკვირს ასეთი მარგალიტები…